دانشگاه آزاد اسلامي
واحد شهر كرد
دانشكده كشاورزي و منابع طبيعي
گروه گياهان دارويي
پايان نامه براي دريافت درجه كارشناسي ارشد
در رشته مهندسي كشاورزي باغباني – گرايش فيزيولوژي و اصلاح گياهان دارويي و عطري
عنوان :
خصوصيات اکولوژيکي و فيتوشيميايي دو گونه
مرزه بختياري (Satureja bachtiarica Bunge.)
و مرزه کلاري (Jamzad. Satureja kallarica)
استاد راهنما :
دكتر عبدالله قاسمي پيربلوطي
استاد مشاور:
دکتر حمزه علي شير مردي
نگارش:
نجمه وثوقي
مرداد 1392
بسمه تعالي
يرفع الله الذين امنوا منكم و الذين اوتوالعلم درجات
(قرآن كريم)
دانشگاه آزاد اسلامي – واحد شهرکرد
تأييديه صلاحيت علمي پايان نامه کارشناسي ارشد
عقايد و نظرات مطرح شده در اين پايان‌نامه مستقيماً به نگارنده آن مربوط بوده است و اين دانشگاه آماده پذيرش پيشنهادهاي منتقدين محترم مي‌باشد.
دكتر ابراهيم رحيمي
معاون پژوهش و فن‌آوري دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرکرد
پايان‌نامه تحصيلي خانم نجمه وثوقي در جلسه مورخ 30/5/92 متشكل از استادان زير با درجه عالي و نمره 85/19 مورد تأييد قرار گرفت.
1- دكتر عبد الله قاسمي پير بلوطي استاد راهنما امضاء
2- دکتر حمزه علي شيرمردي استاد مشاور امضاء
3- دكتر مهراب يادگاري استاد ناظر امضاء
دكتر مهرداد عطايي كچويي
رئيس دانشكده كشاورزي و منابع طبيعي
دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهركرد
تعهد نامه
عنوان پايان نامه: خصـوصـيات اکـولوژيکي و فيتوشيـميايي دو گــونه مـرزه بـخـتيـاري (Satureja bachtiarica Bunge.) و مرزه کلاري (Jamzad. Satureja kallarica)
اينجانب نجمه وثوقي دانشجوي کارشناسي ارشد مهندسي کشاورزي باغباني ـ فيزيولوژي و اصلاح گياهان دارويي و عطري دانشکده کشاورزي و منابع طبيعي دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهرکرد تحت راهنمايي دكتر عبد الله قاسمي پير بلوطي متعهد ميشوم:
– نتايج ارائه شده در اين طرح تحقيقاتي حاصل مطالعات علمي و عملي اينجانب بوده، مسئوليت صحت و اصالت مطالب مندرج را به طور كامل بر عهده مي‌گيرم.
– در خصوص استفاده از نتايج پژوهش‌هاي محققان ديگر به مرجع مورد نظر استناد شده است.
– كليه حقوق معنوي اين اثر به دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهركرد تعلق دارد. مقالات مستخرج از آن‌، به نام دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهركرد(Islamic Azad University-Shahrekord Branch) به چاپ خواهد رسيد.
– حقوق معنوي تمام افرادي كه در به دست آمدن نتايج اصلي اين طرح تأثير گذار بوده‌اند در مقالات مستخرج از آن رعايت خواهد شد.
– در خصوص استفاده از موجودات زنده يا بافت‌هاي آنها براي انجام طرح تحقيقاتي، كليه ضوابط و اصول اخلاق مربوطه رعايت شده است.
تاريخ
30/5/92
نام و امضاء دانشجو
نجمه وثوقي
مالكيت نتايج و حق نشر
* كليه حقوق معنوي اين اثر و محصولات آن(مقالات مستخرج، برنامه‌هاي رايانه‌اي، نرم‌افزارها و تجهيزات ساخته شده) به دانشگاه آزاد اسلامي واحد شهركرد تعلق دارد و بدون اخذ اجازه كتبي از دانشگاه قابل واگذاري به شخص ثالث نيست.
* استفاده از اطلاعات و نتايج اين گزارش نهايي بدون ذكر مرجع مجاز نيست.

معاونت پژوهش و فن آوري
به نام خدا
منشور اخلاق پژوهش
با ياري از خداوند سبحان و اعتقاد به اين كه عالم محضر خداست و همواره ناظر بر اعمال انسان و به منظور پاس داشت مقام بلند دانش و پژوهش و نظر به اهميت جايگاه دانشگاه در اعتلاي فرهنگ و تمدن بشري، ما دانشجويان و اعضاء هيات علمي واحدهاي دانشگاه آزاد اسلامي متعهد مي‌گرديم اصول زير را در انجام فعاليت هاي پژوهشي مد نظر قرار داده و از آن تخطي نكنيم:
1- اصل حقيقت جويي: تلاش در راستاي پي جويي حقيقت و وفاداري به آن و دوري از هرگونه پنهان سازي حقيقت.
2- اصل رعايت حقوق: التزام به رعايت كامل حقوق پژوهشگران و پژوهيدگان (انسان، حيوان و نبات) و ساير صاحبان حق
3- اصل مالكيت مادي و معنوي: تعهد به رعايت كامل حقوق مادي و معنوي دانشگاه و كليه همكاران پژوهش
4- اصل منافع ملي: تعهد به رعايت مصالح ملي و در نظر داشتن پيشبرد و توسعه كشور در كليه مراحل پژوهش
5- اصل رعايت انصاف و امانت: تعهد به اجتناب از هرگونه جانب داري غير علمي و حفاظت از اموال، تجهيزات و منابع در اختيار
6- اصل رازداري: تعهد به صيانت از اسرار و اطلاعات محرمانه افراد، سازمان‌ها و كشور و كليه افراد و نهادهاي مرتبط با تحقيق
7- اصل احترام: تعهد به رعايت حريم‌ها و حرمت‌ها در انجام تحقيقات و رعايت جانب نقد و خودداري از هرگونه حرمت شكني
8- اصل ترويج : تعهد به رواج دانش و اشاعه نتايج تحقيقات و انتقال آن به همكاران علمي و دانشجويان به غير از مواردي كه منع قانوني دارد.
9- اصل برائت: التزام به برائت جويي از هرگونه رفتار غيرحرفه‌اي و اعلام موضع نسبت به كساني كه حوزه علم و پژوهش را به شائبه‌هاي غيرعلمي مي‌آلايند.
تقديم به
تقديم به قلب مهربان مادر عزيزم که در تمام مراحل زندگي دلسوزانه و صبورانه ياري‌ام نمود، گوهر با ارزشي که زندگي را در پرتو محبت او درک نمودم.
سپاسگزاري
از استاد بزرگوار جناب آقاي دکترعبدالله قاسمي پيربلوطي که در زمان انجام اين پايان‌نامه با راهنمايي‌هاي ارزنده‌شان در تمام مراحل پژوهش اينجانب را ياري نمودندکمال تشکر و امتنان رادارم.
از استاد مشاور گرامي جناب آقاي دکتر حمزه علي شيرمردي که همواره مشاور و مشوق اينجانب بودند صميمانه سپاسگزارم.
از استاد داور ارجمند جناب آقاي دکتر مهراب يادگاري به جهت داوري و حسن دقت نظر در مطالعه پايان‌نامه سپاسگزارم.
از کارشناس محترم آزمايشگاه گياهان دارويي جناب آقاي مهندس بهزاد حامدي شهرکي به سبب همکاري صميمانه‌شان در طول اجراي اين پژوهش قدرداني مي نمايم.
از خانواده عزيزم بالاخص مادر گرامي‌ام “که هرچه دارم از اوست” به خاطر زحمات فراواني که در راه انجام تحصيل اينجانب متقبل شده‌اند سپاسگزارم.
ياد وخاطره تمامي دوستان و کليه سروراني که ذکر نام يکايک ايشان در اين محفل نمي‌گنجد را گرامي داشته و براي همگان سعادت ، سلامتي و سربلندي را آرزومندم.

فهرست مطالب
عنوان صفحه
چكيده1
فصل اول: مقدمه و بيان مسئله
1-1- مقدمه3
1-2- بيان مسئله5
فصل دوم: کليات و بررسي منابع
2-1- گياهان دارويي در جهان و ايران8
2-1-1- مزاياي استفاده از گياهان دارويي9
2-1-2- معايب استفاده از گياهان دارويي11
2-2- معرفي تاکسون مورد تحقيق12
2-2-1 – بررسي جايگاه سيستماتيکي تاکسون مورد تحقيق13
2-2-2- خصوصيات ظاهري تيره نعناعيان13
2-2-3- اهميت تيره نعناعيان15
2-2-4- جنس‌هاي مهم تيره نعناعيان15
2-3- جنس مرزه16
2-3-1- خصوصيات کلي گونه‌هاي جنس مرزه18
2-3-2- برخي گونه‌هاي جنس مرزه19
2-4- مرزه بختياري Satureja bachtiarica Bunge .20
2-4-1- گياه‌شناسي20
2-5- مرزه کلاري Satureja kallarica Jamzad .22
2-5-1- گياه‌شناسي22
2-4-2- اکولوژي مرزه بختياري23
2-5-2- اکولوژي مرزه کلاري23
2-4-3- پراکنش مرزه بختياري24
2-5-3- پراکنش مرزه کلاري24
2-6- کشت و زراعت مرزه25
2-7- فيتو‌شيمي جنس مرزه26
2-8- خواص درماني جنس مرزه27
2-9- اسانس و مواد مؤثره28
2-9-1- روش‌هاي استخراج اسانس28
2-9-2- بيوشيمي اسانس30
2-9-3- عوامل مؤثر بر اسانس32
2-10- انواع ترکيبات ثانويه35
2-11- فيتوشيمي36
2-11-1- کاربرد فيتوشيمي37
2-11-2- آشنايي با کروماتوگرافي گازي ( GC ) و طيف‌سنجي جرمي ( MS )37
2-11-3- فرآيند دستگاه39
2-11-4- روش GC-MS41
2-12- بررسي منابع در خصوص فيتوشيمي اسانس گياهان جنس مرزه43
2- 13 – اهداف مورد مطالعه49
فصل سوم: مواد و روش‌ها
3-1- خصوصيات مناطق مورد مطالعه51
3-1-1- خصوصيات جغرافيايي مناطق مورد مطالعه51
3-1-2- خصوصيات خاکشناسي مناطق مورد مطالعه56
3-1-3- خصوصيات هواشناسي مناطق مورد مطالعه57
3-2- روش بررسي خصوصيات گياه‏شناسي58
3-2-1- زمان جمع‏آوري گياه58
3-2-2- روش جمع‏آوري گياه58
3-2-3- روش آماده‏سازي گياهان59
3-2-4- روش بررسي فيتوشيميايي گياهان61
3-3- روش محاسبات آماري65
فصل چهارم: نتايج و بحث
4-1- خصوصيات اکولوژيکي دو گونه مرزه بختياري و کلاري67
4-2- عملکرد اسانس68
4-3- تجزيه فيتوشيميايي اسانس ………………………………………………………………………………………..70
4-3-1- مرزه کلاري ………………………………………………………………………………………………………..70
4-3-2- مرزه بختياري73
4-3-3- مرزه زراعي …………………………………………………………………………………………………………74
4-3-4- مرزه خوزستاني75
4-4- مشاهدات ميکرومورفولوژي مرزه کلاري و مرزه بختياري84
4-5- نتيجه‌گيري کلي85
4-6- پيشنهادات86
منابع87

فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول3-1- خصوصيات جغرافيايي مناطق مورد مطالعه54
جدول3-2- خصوصيات خاک‌شناسي خاک مورد آزمايش56
جدول3-3- خصوصيات اقليمي مناطق مورد مطالعه57
جدول4-1- تجزيه واريانس عملکرد اسانس69
جدول4-2- ترکيبات شيميايي مرزه کلاري72
جدول4-3- ترکيبات شيميايي اصلي شناسايي شده در اسانس گونه‌هاي مرزه76
جدول4-4- ترکيبات شيميايي اسانس در مرزه بختياري و مرزه زراعي و مرزه خوزستاني مورد مطالعه79
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار4-1- مقايسه ميزان عملکرد اسانس به روش آزمون دانکن در سطح احتمال 5 درصد69

فهرست اشكال
عنوان صفحه
شکل2-1- مرزه بختياري (. Satureja bachtiarica Bunge) در مرحله‌ي قبل از گل‌دهي …21
شکل2- 2- مرزه بختياري (. Satureja bachtiarica Bunge) در مرحله‌ي گل‌دهي 21
شکل2-3 – مرزه کلاري ( Satureja kallarica Jamzad . ) در مرحله‌ي گل‌دهي ….23
شکل3-1- نقشه استان چهارمحال و بختياري و موقعيت آن در ايران 54
شکل3-2- نقشه پراکنش نقاط نمونه‌برداري مرزه کلاري و مرزه بختياري در سطح استان چهارمحال و بختياري55
شکل3-3- نقشه پراکنش نقاط نمونه‌برداري مرزه زراعي و مرزه خوزستاني در استان‌هاي اصفهان و خوزستان 55
شکل3-4- روش خشک کردن نمونه‌ها…………………………………………………………………………………59
شکل3-5- دستگاه کلونجر………………………………………………………………………………………………….60
شکل3-6- دستگاه GC/MS ………………………………………………………………………………………………64
شکل4-1- کروماتوگراف حاصل از تزريق اسانس مرزه کلاري به دستگاه کروماتوگرافي گازي …71
شکل4-2- کروماتوگراف حاصل از تزريق اسانس مرزه بختياري به دستگاه کروماتوگرافي گازي.. 73
شکل4-3- کروماتوگراف حاصل از تزريق اسانس مرزه زراعي به دستگاه کروماتوگرافي گازي 74
شکل4-4- کروماتوگراف حاصل از تزريق اسانس مرزه خوزستاني به دستگاه کروماتوگرافي گازي75
شکل4ـ5 ـ ساختار شيميايي پيپريتنون اکسيد C10H16O2 81
شکل4-6- ساختار شيميايي کارواکرول C10H14O 82
شکل4-7- ساختار شيميايي گاما ترپينن C10H16 83
شکل4-8- ميکرومورفولوژي برگ و ساقه مرزه کلاري84
شکل4-9- ميکرومورفولوژي برگ و ساقه مرزه بختياري84
چكيده
مرزه کلاري (Satureja kallarica Jamzad.) و مرزه بختياري (Satureja bachtiarica Bunge.) متعلق به تيره‌ي نعناييان (Lamiaceae) ازگياهان دارويي، معطر و اندميک در ايران مي‌باشند. مرزه کلاري گياهي علفي چندساله است که در ارتفاعات کوه کلار به صورت خودرو رشد مي‌کند. قسمت‌هاي هوايي مرزه کلاري و مرزه بختياري به ترتيب در دو مرحله از رشد (در زمان گل‌دهي و قبل از گل‌دهي) از کوه کلار و سبزکوه در استان چهارمحال و بختياري جمع‌آوري شدند. تجزيه GC و GC/MS اسانس به دست آمده از قسمت‌هاي هوايي مرزه کلاري 12 ترکيب را نشان داد که9/91? از کل اسانس را شامل مي‌شود. عملکرد اسانس مرزه کلاري و مرزه بختياري به ترتيب 15/0 و 39/1 ميلي‌ليتر در 100 گرم ماده خشک اندام هوايي بودند. ترکيبات اصلي اسانس در مرزه کلاري پيپريتنون اکسيد (2/71?)، ليمونن (7/6?) و پيپريتنون (4/5?) است. ترکيب اصلي اسانس در مرزه بختياري کارواکرول (4/46 ?)، گاما – ترپينن (32/21 ?) و پارا- سيمن (42/9?) مي‌باشد. هر دو اسانس مرزه کلاري و مرزه بختياري در مونوترپن‌ها به ويژه مونوترپن‌هاي اکسيژنه غني مي‌باشد. در نهايت از تحقيق حاضر چنين مي‌توان نتيجه گرفت که اين دو گياه که از گونه‌هاي انحصاري ايران واندميک استان چهارمحال و بختياري هستند از نظر ريختي و به خصوص اسانس و ترکيبات ثانويه با يکديگر تفاوت چشمگيري دارند. با توجه به نتايج تحقيق حاضر بايد مديريتي در جهت حفاظت از گياهان انحصاري دارويي به خصوص گونه‌ي مرزه کلاري که در خطر تهديد مي‌باشد اعمال شود.
واژگان کليدي: پيپريتنون، پيپريتنون اکسيد، کارواکرول، Satureja kallarica Jamzad. ، Satureja bachtiarica Bunge.

فصل اول
مقدمه و بيان مسئله
1-1- مقدمه
گياهان دارويي1 به گياهاني گفته مي‌شود که داراي مواد مؤثره2 مشخصي باشند و در درمان بيماري يا پيشگيري از بروز آن در انسان يا دام مورد استفاده قرار ‌گيرند و هم‌چنين نام آن‌ها در يکي از فارماکوپه‌هاي3 معتبر بين المللي ذکر شده باشند (مجنون حسيني و دوازده امامي، 1386).
گياهان دارويي از ارزش و اهميت خاصي در تأمين بهداشت و سلامت جوامع، هم از لحاظ درمان و هم پيشگيري از بيماري‌ها، برخوردار بوده و هستند. اين بخش از منابع طبيعي قدمتي همپاي بشر داشته و در طول نسل‌ها يکي از مهم‌ترين منابع تأمين غذايي و دارويي بشر بوده است (قاسمي، 1388). گرايش عمومي جامعه به استفاده از داروها و درمان‌هاي گياهي و به طور کلي فرآورده‌هاي طبيعي، به ويژه در سال‌هاي اخير روبه افزايش بوده و مهم‌ترين علل آن، اثبات آثار مخرب و جانبي داروهاي شيميايي از يک طرف و ايجاد آلودگي‌هاي زيست محيطي که کره زمين را تهديد مي‌کند، از سوي ديگر بوده است. در حال حاضر، حدود يک سوم داروهاي مورد استفاده در جوامع انساني را داروهايي با منشأ طبيعي و گياهي تشکيل مي‌دهد (آريا پور و ميرزايي ملا احمد ، 1389).
اگرچه داروهاي شيميايي به طور سريع اثر بخشند ولي اکثر آن‌ها عوارض جانبي نامطلوبي بر بدن انسان بر جاي مي‌گذارند. در حالي که مواد دارويي حاصل از گياهان با آن که به تدريج تأثيرگذار مي‌باشند، داراي اثرات مفيدي بوده و چندان اثرات جانبي ندارد. مواد مؤثره گياهان، به خصوص عطريات و اسانس‌ها، موارد استفاده‌ي متعدد و متفاوتي در صنايع لوازم آرايش، صنايع مواد شيميايي خانگي دارند، به طوري که بدون حضور مواد مؤثره‌ي مذکور، ساخت و تهيه‌ي بسياري از محصولات امکان‌پذير نخواهد بود (اميد بيگي، 1384).
جنس مرزه (Satureja) متعلق به تيره‌ي نعناعيان (Lamiaceae)، مشتمل بر حدود 200 گونه‌ي علفي و درختچه‌اي، که به طور وسيع در منطقه‌ي مديترانه، آسيا و آمريکاي شمالي گسترده شده است (Cantino et al., 1992). در فلور ايران، اين جنس با 12 گونه‌ي متداول مشاهده شده ميان رشته کوه‌ها در قسمت جنوب غربي کشور بيان گرديده است (Jamzad, 1992 ; Rechinger, 1982).
همه‌ي 9 گونه‌ي اندميک مرزه در فلور ايرانيکا گزارش شده است، دو گونه‌ي مرزه کلاري (Satureja Kallarica Jamzad.) و مرزه بختياري (Satureja Bachtiarica Bunge.) در منطقه چهارمحال و بختياري، جنوب غربي ايران گسترده شده‌اند (Mozaffarian, 2008).
قسمت‌هاي هوايي و ترکيبات فرار مرزه به عنوان گياه دارويي استفاده مي‌گردد. مرزه‌ها منبعي از ترکيبات فعال بيولوژيکي با ارزش‌اند. هر دو اندام هوايي و ترکيبات با ارزش مرزه، که منبعي از ترکيبات فعال بيولوژيکي هستند، درتهيه‌ي داروهاي عمومي و ترکيب شده با بسياري از داروهاي گياهي استفاده مي‌گردند (Mozaffarian, 2008). در ايران، گونه‌هاي مرزه به صورت متداول به عنوان چايي، چاشني (ادويه و طعم‌دهنده)، و اهداف دارويي استفاده مي‌شود (Bezic et al., 2009).

1-2- بيان مسئله
در سال‌هاي اخير محققان پژوهش‌هاي زيادي در خصوص تهيه، توليد، فرآوري و اثر درماني داروهاي گياهي بر انسان انجام داده‌اند. اغلب آن‌ها بر اين اعتقادند که منابع گياهي به دليل فراواني، سالم بودن و پايدار بودن، از ارزش قابل توجهي در مقايسه با داروهاي شيميايي برخوردارند. به همين دليل اغلب محققان بر اين باورند که اثر بخشي داروهاي شيميايي موجود، براي درمان انسان به دليل افزايش مقاومت پاتوژن‌ها به اين داروها، روز به روز، در حال کاهش است. نتايج اکثر تحقيقات، مؤيد اين مطلب است که ترکيب‌هاي ثانويه‌ي موجود در گياهان دارويي، سبب کاهش رشد و حتي مرگ اکثر پاتوژن‌ها بالأخص باکتري‌ها مي‌شود. هم‌چنين اين مواد بر خلاف داروها‌ي شيميايي، مسموميت کمي را در سلول‌هاي ميزبان ايجاد مي‌کنند يا به عبارتي، اثرات جانبي داروهاي طبيعي کم‌تر از داروهاي مصنوعي است (قاسمي، 1388).
ماهيت طبيعي گياهان دارويي باعث سازگاري بيشتر با بدن و رفع عوارض جانبي مي‌شود. گياهان دارويي به دليل ماهيت طبيعي و وجود ترکيبات همولوگ دارويي در کنار هم، با بدن سازگاري بهتري دارند و معمولاً فاقد عوارض ناخواسته هستند، لذا به خصوص در موارد مصرف طولاني و در بيماري‌هاي مزمن، بسيار مناسب مي‌باشند. کشور ايران به تنهايي به اندازه چهار برابر قاره اروپا داراي شرايط اقليمي براي توليد گياهان دارويي است، از اين رو توليد اين گياهان مي‌تواند در کنار طلاي سياه، نام طلاي سبز را وارد سبد اقلام صادراتي کشورمان قرار دهد (هاشمي نژاد و بهادري، 1387).
همان‌طور که مي‌دانيم گياهان دارويي مخازن غني از متابوليت‌هاي ثانوي يعني مخازن مواد مؤثره‌ي اساسي بسياري از داروها هستند. مواد مذکور اگرچه اساساً با هدايت فرآيندهاي ژنتيکي ساخته مي‌شوند، ولي ساخت آن‌ها به طور بارزي تحت تأثير عوامل محيطي قرار مي‌گيرد. باتوجه به اينکه عوامل محيطي سبب تغييراتي در رشد گياهان دارويي و کيفيت و کميت مواد مؤثره آن‌ها مي‌گردد، زماني محصول يک گياه دارويي از نظر اقتصادي مقرون به صرفه است که مقدار متابوليت‌هاي اوليه و ثانويه‌ي آن به حد مطلوب رسيده باشد. بر پايه‌ي تحقيقات انجام شده، عوامل محيطي محل رويش گياهان دارويي در سه محور بر آن‌ها تأثير مي‌گذارد: تأثير بر مقدار کلي ماده‌ي مؤثره‌ي گياهان دارويي، تأثير بر عناصر تشکيل‌دهنده‌ي مواد مؤثره، تأثير بر مقدار توليد وزن خشک گياه.
نور، درجه حرارت، آبياري و ارتفاع محل از مهم‌ترين عوامل محيط رويش گياهان دارويي مي‌باشند که تأثير بسيار عمده‌اي بر کميت و کيفيت مواد مؤثره‌ي آن‌ها مي‌گذارند (اميد بيگي، 1384).
نوع، تعداد و تنوع گونه‌هاي گياهان دارويي بر اساس شرايط و موقعيت جغرافيايي هر منطقه متفاوت است. بخش عظيمي از تجارت، مربوط به گونه‌هاي گياهي دارويي است که از طبيعت جمع‌آوري شده و بعضاً با شيوه‌هاي نادرست، نه تنها به انقراض نسل گونه‌ها مي‌انجامد، بلکه تنوع زيستي منطقه و جهان را نيز با خطر نابودي مواجه مي‌سازد. استفاده مطلوب، منطقي و بهينه از اين منابع، که به لحاظ فناوري بسيار کم هزينه‌تر و ساده‌تر از صنايع دارويي و شيميايي است، مي‌تواند مؤثر باشد (آريا پور و ميرزايي ملا احمد، 1389).
با توجه به اينکه در حال حاضر مواد اوليه دارويي در ايران کمتر ساخته مي‌شود و در صنعت داروسازي به طور ريشه‌اي نيازمند اين مواد مي‌باشيم، استفاده از منابع گياهان دارويي داخلي که از ديرباز در ايران به صورت وسيع و سنتي رواج داشته است، يکي از راه‌هاي کاهش اين نياز مي‌باشد. اميد است با توجه بيشتر و مضاعف نسبت به گياهان دارويي، بتوانيم در آينده از اين منبع عظيم ملي در داخل و در صادرات به خارج از کشور بهره‌مند شويم (آزاد بخت، 1378).

فصل دوم
کليات و بررسي منابع

2-1- گياهان دارويي در جهان و ايران
در بين ملل جهان، مصريان قديم را بايد نخستين ملتي دانست که از گياهان دارويي به طور غير قابل تصوري استفاده مي‌نمودند. استفاده از خواص گياهان جهت درمان بيماري‌ها، نزد ملل هند و اروپايي، رواج فراوان داشته است. دانشمندان يوناني نظير تئوفراست، بقراط، ارسطو، جالينوس اشخاص نامداري در جهان بودند که در زمينه‌ي درمان‌هاي گياهي خدماتي بسيار ارزنده به جامعه‌ي بشري عرضه نمودند. در غالب کشورهاي جهان، مراکزي وجود دارد که در آن‌ها، گياهان مفيد دارويي و فرآورده‌هاي آن‌ها در معرض استفاده‌ي مردم قرار مي‌گيرد. زيرا به علت اعتقادي که مردم به اثرات درماني گياهان و بي‌زيان بودن آن‌ها دارند، به مواد شيميايي پناه نمي‌برند و از گياهان معرق استفاده مي‌کنند (زرگري، 1374). ‌
به طور کلي گياهان دارويي بيشتر در نواحي معتدل مي‌رويند، ولي برخي از تيره‌هاي گياهي واجد گياهان دارويي که گستردگي بيشتري نيز دارند، به نواحي گرمسيري و مديترانه‌اي تعلق دارند. جايگاه گروهي يا جغرافيايي برخي از گياهان دارويي شناخته شده در جهان عبارتند از: اروپا، منطقه‌ي مديترانه، آسياي غربي و مرکزي، جنوب آسيا (شبه قاره‌ي هند)، آسياي شرقي و جنوب شرقي، آفريقا، آمريکا، استراليا. توزيع جغرافيايي و پراکندگي گياهان دارويي و ادويه‌اي در دو ناحيه‌گرمسيري و نيمه‌گرمسيري و ناحيه‌ي معتدل، نشانگر اقليم مناسب براي کشت اين گياهان است (مجنون حسيني و دوازده امامي، 1386).
کشور کهن ايران از نظر گياهان دارويي توانمندي کم‌نظيري دارد. از نظر تنوع گياهي وجود بيش از 10000 گونه که 3000 گونه آن بومي و اختصاصي است، بيانگر غني بودن فلور گياهي کشور است. نکته جالب براي يک مقايسه‌ي ساده اين‌که تعداد گونه‌هاي گياهي که در ايران رويش دارند از تعداد گونه‌هاي گياهي در تمام اروپا بيشتر است. از ميان کتب و تعاليم پزشکي، مي‌توان از اشخاص نامداري مانند محمد ابن زکرياي رازي، علي ابن عباس، مجوسي، ابن سينا، ابن مندويه، ابن هندو و سيد اسماعيل رازي ياد نمود. هم چنين اولين کتاب اطلاعات داروسازي توسط شاهپور سهل در دانشگاه جندي شاپور تدوين و به جامعه بشري عرضه گرديد. ازجمله اقدامات در ساليان اخير مي‌توان به تهيه و تدوين فهرست گياهان دارويي متداول در طب سنتي و فهرست عرقيات گياهي متداول اشاره نمود (زرگري، 1369).
2-1-1- مزاياي استفاده از گياهان دارويي
کم بودن عوارض جانبي، عدم مقاومت پاتوژني در برابر داروهاي گياهي در مقايسه با داروهاي سنتزي يا شيميايي، پايين بودن هزينه‌ي توليد آن‌ها، دسترسي آسان و عدم آلودگي محيط زيست از عوامل مهم استفاده از داروهاي گياهي در درمان عوامل ميکروبي به حساب مي‌آيند (Ahmad and Beg , 2002 ).
ترکيب‌هاي ثانويه در گياهان، به دليل نقش حفاظت در مقابل عوامل بيماري‌زا يا انگل‌هاي گياهي نظير قارچ‌ها، باکتري‌ها، نماتدها و ويروس‌ها از اهميت فراواني برخوردار است. اين تركيبات كه داراي خاصيت ضد باكتري، قارچي و ويروسي در برخي گونه هاي گياهي مي باشند، معروف به فيتوآلكسين‌ها 4 هستند كه وجود اين تركيبات يكي از دلايل درمان با داروهاي گياهي است (قاسمي، 1388).
فرآيند توليد اين نوع ترکيب‌ها به صورتي است که گياه پس از حمله عامل بيماري‌زا و آلودگي به واسطه‌ي mRNA شروع به کد کردن ژن‌هاي آنزيم‌هاي بيوسنتزي مي‌کند. سپس اين ترکيب‌ها در سلول و بافت‌هاي اختصاصي ساخته مي‌شوند و به تدريج غلظت آن‌ها افزايش مي‌يابد. در نهايت اين ترکيب‌ها مي‌توانند از گستره‌ي هجوم عوامل بيماري‌زا، آفات و چراکننده‌ها ممانعت به عمل آورند. براي نمونه، وجود ايزو‌فلانوئيدها (گروه فنل‌ها)، و سزکوئي‌ترپن‌ها (گروه ترپن‌ها) در برخي از گونه‌هاي گياهي، در مقايسه با ساير ترکيب‌هاي ثانويه از نقش فيتوآلکسيني مهم‌تري برخوردارند. شايان ذکر است که فيتوآلکسين‌ها قبل از آلودگي گياهان به عوامل بيماري‌زا وجود نداشته ولي به سرعت طي چند ساعت پس از سرايت عامل بيماري‌زا، توليد شده، به محل آلودگي انتقال مي‌يابند (قاسمي، 1388).
توماس کريستي معتقد است که هر قدر پيشرفت علم، موجبات کشف آلکالوييدها و گلوکوزيدهاي جديد و يا سنتز اين مواد را فراهم سازد، هيچ‌گاه نخواهد توانست ارزش گياهان توليد کننده‌ي ‌مواد مذکور را از بين ببرد و‌آن هم به اين دليل است که به کار بردن مواد مؤثره به صورت خالص، غالباً مسموميت‌هايي به وجود مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آورد ولي با مصرف گياهان مفيد که مقادير کمتري از مواد مذکور در بر دارند، هيچ‌گونه اثر سوئي در اعضاي حساس بدن به وجود نمي‌آيد و چون متعادل کردن اثر درماني يک ماده‌ي مؤثره گياهي که به حالت خالص به کار مي‌رود، با افزودن ترکيبات مختلف، تقريباً به نحوي که مورد نظر است ميسر نمي‌باشد، از اين جهت امتياز و برتري گياهان در طبابت ، هميشه پايدار باقي خواهد ماند (زرگري، 1374).
2-1-2- معايب استفاده از گياهان دارويي
يکي از معايب استفاده از داروهاي گياهي محدوديت دسترسي به برخي گونه‌هاي گياهي در همه‌ي فصول سال است. از ديگر معايب اين دسته داروها اين است که زمان درمان با داروهاي گياهي بسيار طولاني بوده ودر حال حاضر تيمار با اين منابع دارويي جهت کنترل بيماري‌هاي اپيدميک مؤثر نمي‌باشد (قاسمي، 1388).
اندام‌هاي خشک شده و مؤثر گياهان حتي اگر دور از نور يا رطوبت و يا در شيشه‌هاي در بسته به مدتي طولاني قرار گيرند، از اثرات درماني آن‌ها کاسته مي‌شود و يا آن‌که انواع اسانس‌دار اين گياهان، به کلي عاري از اسانس مي‌گردند که خود موجبات بي‌تأثير شدن آن‌ها را در درمان بيماري‌ها فراهم مي‌آورد و چون رعايت اين امر در مورد گياهان اسانس‌دار، کاملاً ضروري است و همواره بايد دقت به عمل آيد که که از انواع تازه‌ي آن‌ها استفاده گردد، از اين جهت پيش‌بيني لازم جهت نگهداري مقدار کافي از بعضي گياهان دارويي که در صورت کهنه شدن، اثرات درماني خود را به طور کامل يا ناقص از دست مي‌دهند، کاري بسيار مشکل است. از پرورش گياهان، معمولاً با همه‌ي احتياط‌هاي لازم که جهت تأمين شرايط ضروري، به عمل مي‌آيد، هيچگاه يک گياه مشابه که ميزان ماده‌ي مؤثره‌ي آن با نوع وحشي منطبق باشد، به بار نمي‌‌آيد و اين خود يکي از مشکلاتي است که در استفاده از گياهان دارويي پيش مي‌آيد. به علت همين عدم انطباق نوع پرورش يافته با گياه وحشي است که سنجش ميزان ماده‌ مؤثره بايد قبل از مصرف، در گياهان انجام گيرد. زيرا اگر اين گياهان به مقادير کم به کار روند ممکن است اثر درماني ظاهر ننمايند و اگر به مقادير نسبتاً زياد مصرف گردند ممکن است به علت دارا بودن مقادير زيادي از ماده‌ي مؤثره، خطراتي به بار آورند (زرگري، 1374).
2-2- معرفي تاکسون مورد تحقيق
جنس مرزه (Satureja) يکي از جنس‌هاي خانواده نعناعيان (Lamiaceae) متعلق به زير خانواده Nepetoideae و قبيله Mentheaeمي‌باشد. از نظر فيلو ژنتيکي به جنس‌هاي Gonstscharovia و Calamintha، Acinos، Clinopodium و Micromeria نزديک مي‌باشد. مبدأ پيدايش Satureja دوران سوم زمين شناسي مي‌باشد که از اين دوران در رويشگاه‌هاي خشک گسترش يافته است. به عقيده پليني نام Satureja از کلمه لاتين Satureja به معني Saturate (اشباع شدن) گرفته‌ شده و اين به دليل استفاده از اين گياهان در غذا مي‌باشد. جنس مرزه در حدود 235 گونه دارد. اين جنس در بررسي گياه‌شناسان مختلف به طور بسيار متفاوت ارائه گرديده و مرور بر منابع جدايي 17 جنس از آن نشان مي‌دهد (Doroszenko, 1985). (Bentham, 1876) چهار جنس شاملCalamintha ، Gardoquia، Micromeria و Satureja را معرفي کرده است. بنتهام جنس‌هاي Clinopodium و Acinos را در جنس Calamintha ادغام نموده و در (Section) هايي تحت عنوان اين جنس‌ها قرار داده است. در حالي‌که (Briquet, 1895-1897) تنها يک جنس را پذيرفته و همه گونه‌هاي متعلق به گروه را تحت عنوان Satureja معرفي مي‌نمايد. فلورهاي مدرن اروپا و آسيا، چهار چوب کوچکتري براي جنس در نظر گرفته‌اند، مثلاً در فلور اروپا (Heywood & Richardson, 1972) پنج جنس متفاوت (Clinopodium ، Calamintha، Acinos، Satureja و Micromeria) و هم‌چنين در فلور‌هاي شوروي، چين، ترکيه و ايران با توجه به پراکندگي جغرافيايي جنس‌ها کم و بيش روش مشابهي به کار برده شده است. در جديدترين بررسي انجام شده با استفاده از روش‌هاي مولکولي، روش محدودي براي اين جنس تعيين شده و کليه گونه‌هاي متعلق به آمريکا از جنس Satureja جدا و در جنس‌هاي Calamintha و Clinopodium قرار داده شده‌اند (Brauchler et al ., 2005).
2-2-1 – بررسي جايگاه سيستماتيکي تاکسون مورد تحقيق
جنس مرزه متعلق به سلسله‌ي گياهان5، زير سلسله‌ي امبريوفيت‌ها يا گياهان آوند‌دار6، شاخه‌اسپرماتوفيت‌ها7 (گياهان دانه‌دار)، بخش آنژيوسپرم‌ها8 (گياهان نهان‌دانگان)، رده‌ي دولپه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اي‌ها9، راسته‌ي لاميال10، تيره‌ي نعناعيان است (اميد بيگي، 1384).
2-2-2- خصوصيات ظاهري تيره نعناعيان
گياهان علفي،‌ درختچه‌اي يا درختي، ساقه اغلب در برش عرضي چهارگوش، اغلب داراي ايريدوئيد و گليکوزيدهاي فنوليک. کرک‌ها سر غده‌اي، با روغن‌هاي اتري (از جمله ترپنوئيدها)، و ساده، غير غده‌اي، در صورت وجود کرک‌هاي غير غده‌اي معمولاً چند‌سلولي (و يک رديفي) يا مخلوطي از کرک‌هاي چند‌سلولي و تک‌سلولي. برگ‌ها معمولاً متقابل، گاهي چرخه‌اي، ساده، گاهي لوب‌دار يا پاره پاره، مرکب شانه‌اي يا پنجه‌اي، کامل تا دندانه‌ اره‌اي، گوشواره وجود ندارد. گل‌آذين داراي محور اصلي نامحدود و شاخه‌هاي جانبي (انشعابات گرزني) محدود، اغلب انبوه شده به صورت چرخه‌اي کاذب، انتهايي يا جانبي است. گل‌ها دو جنس، معمولاً دو طرفه، کاسبرگ‌ها معمولاً 5 عدد، پيوسته، کاسه شعاعي تا دو طرفه، لوله‌اي، فانوس مانند، يا قيف‌ مانند، پايا، گاهي در ميوه بزرگ شده، گلبرگ‌ها معمولاً 5 عدد،‌ پيوسته، معمولاً 5 عدد، پيوسته، معمولاً 2 لبه، لوب‌ها همپوش است. پرچم‌ها 4 عدد، دي‌‌ دينام، گاهي تحليل‌رفته به 2 عدد، ميله‌ها متصل به جام، دانه‌هاي گرده سه شياري يا شش شياري هستند. برچه‌ها 2 عدد، پيوسته، تخمدان فوقاني، بدون لوب تا عميقاً 4 لوبه،‌ 2 حجره‌اي اما به علت ايجاد ديواره‌هاي کاذب 4 حجره‌اي به نظر مي‌آيند. تمکن محوري، خامه معمولاً در رأس تقسيم شده، انتهايي تا زير تخمداني، کلاله 2 عدد، ريز و ناپيدا در نوک شاخه‌هاي کلاله بوده، تخمک‌ها 2 عدد در هر برچه (يعني در هر حجره ظاهري 1 عدد) هرکدام از پهلو چسبيده (چسبيده به ديواره کاذب کاملاً نزديک به لبه‌هاي برگشته برچه)، با يک پوسته و مادر مولد تخمک با ديواره‌ي نازک است. ميوه فندقه با 4-1 هسته، نيام 4 دانه‌اي نا‌شکوفا، يا شيزوکارپي که به 4 فندقچه يا 4 شفتچه مي‌شکند، اندوسپرم اندک يا وجود ندارد .
فرمول گل: شفت، 4 فندقچه‌اي، X , 5 , 2 + 3 , 2 + 2 , 2
پراکندگي: عالم‌گيرند (جود و همکاران، 1382).
گل‌هاي خوش‌نماي تيره‌ي نعناعيان توسط زنبورهاي عسل، زنبورها، پروانه‌ها، بيدها، مگس‌ها، سوسک‌ها و پرندگان گرده‌افشاني مي‌شوند. خميده بودن لب بالايي جام دولبه معمولاً از پرچم‌ها و کلاله‌ها حفاظت مي‌کند، در حالي که لب پاييني يک سکوي فرود را به وجود مي‌آورد و اغلب خوش‌نما است. هنگامي که گرده‌افشان به دنبال شهد مي‌گردد سر و پشت آن به گرده آغشته مي‌شود. اما در جنس Ocimum و وابستگان آن پرچم‌ها چسبيده به لب پاييني قرار دارند و گرده‌ها بر روي سطح شکمي گرده‌افشان رسوب مي‌کنند. اکثر گونه‌ها داراي بساک پيش‌رس‌اند و برون‌گشني در آن‌ها رايج است. برخي از گونه‌هاي Lamium گل‌هاي بسته لقاح دارند. گونه‌هاي داراي ميوه‌هاي شفتي معمولاً توسط پرندگان يا پستانداران پراکنده مي‌شوند. فندقچه‌هاي برخي از گونه‌ها به وسيله‌ي باد يا به هم خوردن گياه از کاسه‌ي پايا تکانده مي‌شوند. فندقچه‌ها هم‌چنين مي‌توانند به وسيله‌ي پرندگان خورده شوند يا به وسيله‌ي آب پراکنده شوند (جود و همکاران، 1382).
2-2-3- اهميت تيره نعناعيان
اين تيره شامل گونه‌هاي زيادي است که به خاطر توليد روغن‌هاي اسانسي يا استفاده از آن‌ها به عنوان ادويه از نظر اقتصادي با ارزش‌اند از جمله Mentha (پونه، نعناع)، Lavandula (اسطوخودوس)، Marrubium (فراسيون)، Nepeta (پونه‌سا)، Ocimum (ريحان)، Origanum (مرزنگوش)، Rosmarinus (رومارون)، Salvia (مريم‌گلي، سالوي)، Satureja (مرزه) و Thymus (آويشن). غده‌هاي چند گونه از Stachys خوراکي‌اند. Tectona يک درخت چوبي مهم است. جنس‌هاي زيادي از جمله Ajuga (لبديسي)، Plectranthus، Clerodendrum، Callicarpa، Holmskioldia (کلاه‌ چيني)، Monarda (بلسان زنبور عسلي)، Pycnanthemum (نعناع کوهي)، Scutellaria، Salvia (مريم‌گلي) داراي گونه‌هاي زينتي هستند(جود و همکاران، 1382).
2-2-4- جنس‌هاي مهم تيره نعناعيان
جنس‌ها / گونه‌ها: 258/6970 .
جنس‌هاي عمده: Salvia (800)، Hyptis (400)، Clerodendrum (400)، Thymus (350)، Plectranthus (300)، Scutellaria (300)، Stachys (300)، Nepeta (250)، Vitex (250)، Teucrium (200)، Premna (200)، Callicarpa (140). تعداد زيادي از جنس‌ها در ايالات متحده قاره‌اي و کانادا يافت مي‌شوند. نمونه‌هاي قابل ذکر (علاوه بر جنس‌هاي فهرست شده در بالا)‌ شامل: Ajuga، Agastache ، Pycnostachys، Dracocephalum، Dicerandra ، Collinsonia، Lamium، Hyssopus،Hedeoma ، Glechoma، Mentha، Marrubium،Lycopus ، Leonurus، Prunella، Piloblephis، Physostegia، Monarda، Satureja، Trichostemaو Pycnanthemum هستند (جود و همکاران، 1382).
2-3- جنس مرزه
مرزه‌ها گياهاني يک‌ساله يا چندساله علفي يا با قاعده چوبي و به فرم بالشتکي هستند. گياهاني معطر بوده و داراي ساقه‌هاي متعدد، افراشته يا خيزان و يا ساقه‌ها کماني هستند. اغلب گياهان جنس مرزه کوتاه قد بوده و ارتفاع آن حداکثر تا 60 سانتي‌متر است. ساقه و شاخه‌ها معمولاً پوشيده از کرک‌هاي به شکل‌هاي مختلف هستند (جم زاد، 1388).
کرک‌ها در تمام سطح ساقه و شاخه‌ها را به طور يکنواخت مي‌پوشاند، هم‌چنين در قسمت‌هاي مختلف گياه ديده مي‌شوند. کرک‌ها ساده و به طور گسترده و يا خوابيده هستند و يا ممکن است زگيل مانند و غده‌دار باشند. غده‌هاي ترشحي بدون پايک و به شکل دايره‌اي کوچک و در روي اندام‌هاي مختلف ديده مي‌شود. تراکم کرک‌ها در گونه‌هاي مختلف متغير است و بر اساس آن گياه به رنگ‌هاي سبز و يا خاکستري و نقره اي ديده مي‌شود. با توجه به تراکم کرک‌هاي غده‌دار و غده‌هاي ترشحي، ميزان عطر گونه‌هاي مختلف و اساس آن‌ها متغير مي‌باشد. غده‌هاي ترشحي معمولاً در سطح تحتاني برگ با تراکم بيشتر ديده مي‌شوند ولي در بعضي از گونه‌ها در هر دو سطح برگ با تراکم يکسان ديده مي‌شوند. رنگ غده‌هاي ترشحي از سبز تا زرد و يا قرمز و نارنجي متغير است (جم زاد، 1388).
برگ‌ها متقابل، داراي دمبرگ‌هاي کوتاه يا تقريباً بدون دمبرگ هستند. سطح برگ‌ها ممکن است صاف و مسطح بوده يا داراي تا خوردگي و ناوداني شکل و يا حاشيه برگ ممکن است به طرف بيرون داراي تاخوردگي و به عبارت ديگر برون پيچ باشد. معمولاً مجموعه‌اي از برگ‌هاي کوچک در محور برگ‌هاي اصلي ديده مي‌شوند. برگ‌ها به شکل‌هاي مختلف خطي، مستطيلي، قاشقي، سر نيزه‌اي، تخم‌مرغي مي‌باشند. شکل برگ‌ها يکي از صفاتي است که در شناسايي و تفکيک گونه‌ها مورد استفاده قرار مي‌گيرد (جم زاد، 1388).
گل‌آذين گرزن به صورت چرخه‌هاي جدا از هم با 2 تا 17 گل در محور برگ‌هاي بالايي ظاهر مي‌شود. چرخه‌هاي گل در انتها به هم نزديک شده و گاهي گل‌آذين سنبله مانند را تشکيل مي‌دهند. چرخه گل‌ها ممکن است داراي دم گل‌آذين و يا بدون دم گل‌آذين باشند. براکته‌ها خطي، راست يا خميده و از کاسه گل کوتاه‌تر هستند. گل‌ها دوجنس بوده و به رنگ‌هاي سفيد، صورتي، قرمز، شيري، ليمويي، ارغواني يا بنفش ديده مي‌شوند. کاسه گل لوله‌اي و يا استکاني و داراي 10 تا 13 رگه است و ممکن است داراي پنج دندانه کم و بيش مساوي و داراي دو لبه نامشخص باشد و يا دندانه‌ها نامنظم بوده و در دو لبه مشخص ديده شوند. لوله کاسه ممکن است راست و يا کم و بيش قوزدار باشد. گلوي کاسه کم و بيش کرک‌دار است و در صورت وجود دو لبه مشخص، لبه پاييني داراي بريدگي عميق است. جام گل داراي دو لبه مشخص و لوله راست مي‌باشد؛ لوله جام گل ممکن است درون کاسه مخفي و يا بلندتر از آن بوده و مشخصاً از کاسه بيرون آمده باشد؛ لبه بالايي راست و داراي بريدگي در وسط بوده و به شکل دو دندانه نوک گرد و يا کم و بيش نوک تيز باشند؛ لبه پاييني داراي سه لوب کم و بيش يک اندازه و به حالت گسترده است. اندازه گل‌ها بين 3 تا 20 ميلي‌متر و در گونه‌هاي مختلف متغير مي‌باشد. پرچم‌ها 4 عدد بوده و بساک‌ها دور از يکديگر و توسط يک رابط که در وسط پهن‌تر است از يکديگر جدا مي‌شوند، درون لوله گل مخفي و يا از آن خارج مي‌شوند. کلاله داراي دو لوب مساوي و دور از يکديگر است (جم زاد، 1388).
دانه گرده داراي شش شيار و جور قطب است. تزئينات سطح گرده معمولاً از نوع شبکه‌اي است. مادگي از تخمدان چهار‌خانه تشکيل شده و ميوه فندقه‌اي کوچک به طول حدود 1 تا 2 ميلي‌متر، تخم‌مرغي، مستطيلي مي‌باشد و در محل اتصال به نهنج با دو لوب مورب کوتاه، سطح فندقه صاف، گاهي داراي رگه‌هاي مشخص در سطح پشتي است (جم زاد، 1388).
2-3-1- خصوصيات کلي گونه‌هاي جنس مرزه
طبقه‌بندي جامعي که در بر گيرنده گونه‌هاي جنس درجهان باشد مربوط به سال 1848 است که توسط بنتهام انجام شده است. براين اساس، اين جنس در سه بخش دسته‌بندي مي‌شود و مبناي طبقه‌بندي، ساختمان گل‌آذين و صفات مربوط به گل‌ها است (جم زاد، 1388).
a.Section Satureia Benth . Lab . p . 795
چرخه‌ها با تعداد کم گل، براکته‌ها کوچک و يا بدون براکته
1.S. hortensis
2.S. spinosa
3.S. montana
4.S. cuneifolia
5.S. intermedia
6.S. pachyphylla
7.S.inodora
b.sect. Tagoricanum Benth. Lab. P.354
چرخه‌ها کروي، با گل‌هاي متعدد، با فاصله نسبت به يکديگر؛ براکته‌ها بلندتر از چرخه گل‌ها، لوله کاسه گل تقريباً مساوي جام گل.
سوريه، فلسطين، ترکيه، شوروي و جنوب يونان 8. Satureja thymbra
c.sect. Pycnothymus Benth. Lab. P. 354
چرخه گل‌ها نزديک به هم، گل‌آذين کپه‌اي، مستطيلي، براکته‌هاي بلند
بومي آمريکا 9. S. rigida
اعداد کروموزومي 2n = 20 ، 2n = 30 ، 2n = 24 و 2n = 48 براي گونه‌هاي مختلف اين جنس گزارش شده‌ است (جم زاد، 1388).
2-3-2- برخي گونه‌هاي جنس مرزه
گونه‌هاي مرزه بومي مناطق معتدله گرم و مناطق مديترانه‌اي هستند.



قیمت: تومان


پاسخ دهید