دانشگاه آزاد اسلامي واحد ارسنجان
دانشکده علوم پايه،گروه زيست شناسي
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد ( M.Sc )
گرايش: زيست سلولي تکويني
عنوان
تاثير عصاره هيدروالکلي برگ گياه ترخون بر سطوح پلاسمايي هورمونهاي تيروئيدي (T?,T?) و TSH و تغييرات بافت تيروئيدي در موش صحرايي نر بالغ
استاد راهنما
دکتر عليرضا يوسفي
استاد مشاور
دکتر آمنه خوشوقتي
نگارش
شکوفه باروت کوب
تابستان 1393
دانشگاه آزاد اسلامي واحد ارسنجان
دانشکده علوم پايه،گروه زيست شناسي
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد(M.Sc)
گرايش زيست سلولي تکويني
تاثير عصاره هيدروالکلي برگ گياه ترخون بر سطوح پلاسمايي هورمونهاي تيروئيدي(T?,T?) و TSH و تغييرات بافت تيروئيدي در موش صحرايي نر بالغ
شکوفه باروت کوب
ارزيابي و تصويب شده توسط کميته داوران پايان نامه با درجه …………………………………
امضاء اعضا کميته پايان نامه
دکتر عليرضا يوسفي(استاد راهنما)
دکتر آمنه خوشوقتي(استاد مشاور)
دکتر حيدر آقا بابا (استاد داور)
مدير گروه تحصيلات تکميلي معاون پژوهش و فن آوري دانشگاه
دکتر حيدر آقابابا دکتر حيدر آقابابا
تابستان 1393
صفحه تعهد نامه اصالت پايان نامه
صفحه منشور اخلاقي
تقديم به
خدايي که آفريد
جهان را، انسان را، عقل را، علم را، معرفت را، عشق را و به کساني که عشقشان را در وجودم دميد. گاهي بياييم و احوالشان را بپرسيم.
اي پدر
از تو هر چه مي گويم باز هم کم مي آورم خورشيدي شدي و از روشنايي ات جان گرفتم و در نااميدي ها نازم را کشيدي و لبريزم کردي از شوق ……
اکنون حاصل دستان خسته ات رمز موفقيتم شد، به خودم تبريک مي گويم که تو را دارم و دنيا با همه بزرگيش مثل تو را ندارد.
و تو اي مادر
اي شوق زيبايي نفس کشيدن ،اي روح مهربان هستي ام ،
تو رنگ شادي هايم شدي و لحظه ها را با تمام وجود از من دور کردي و عمري خستگي ها را به جان خريدي تا اکنون توانستي طعم خوش پيروزي را به من بچشاني.
تقديم به همسرم
که سايه مهربانيش سايه سار زندگيم مي باشد.
و همه آنهايي که دوستشان دارم.
سپاسگزاري
سپاس بي کران پروردگار يکتا را که هستي مان بخشيد و به طريق علم و دانش رهنمونمان شد و به همنشيني رهروان علم و دانش مفتخرمان نمود و خوشه چيني از علم و معرفت را روزيمان ساخت.
سپاس مخصوص خداوند مهربان که به انسان توانايي و دانايي بخشيد تا به بندگانش شفقت ورزد، مهرباني کند و در حل مشکلاتشان ياري شان نمايد. از راحت خويش بگذرد و آسايش هم نوعان را مقدم دارد، با او معامله کند و در اين خلوص انباز نگيرد و خوش باشد که پروردگار سميع و بصير است.
نمي توانم معنايي بالاتر از تقدير و تشکر بر زبانم جاري سازم و سپاس خود را در وصف استادان خويش آشکار نمايم، که هر چه گويم و سرايم ، کم گفته ام.
از استاد با کمالات وشايسته جناب آقاي دکتر يوسفي که در کمال سعه صدر، با حسن خلق و فروتني از هيچ کمکي در اين عرصه بر من دريغ ننمودند و زحمت راهنمايي اين پايان نامه را بر عهده گرفتند.
همچنين از مساعدت هاي راه گشاي استاد مشاور محترم، سرکار خانم خوشوقتي کمال تشکر و قدرداني را دارم.
از استاد فرزانه ودلسوز جناب آقاي دکتر آقابابا که زحمت داوري اين پايان نامه را به عهده گرفتند کمال تشکر و قدرداني را دارم.
باشد که اين خردترين بخشي از زحمات آنان را سپاس گويد.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده1
مقدمه2
فصل اوّل :کليات
1-1- جايگاه سيستماتيکي گياه ترخون5
1-2- گياهان دارويي6
1-2-1- موارد مهم در توليد گياه دارويي8
1-2-2- ويژگي هاي خاص توليد گياهان دارويي و معطر8
1-2-3- شکل هاي مصرف گياهان دارويي9
1-2-4- روش تهيه برخي از اشکال مصرفي داروهاي گياهي9
1-3- خصوصيات گياهي10
1-4- پراکندگي ترخون11
1-5- تركيبات موجود در گياه ترخون12
1-6- خواص درماني و کاربردها13
1-6-1- خواص مفيد روغن ‏هاي فرار ترخون15
1-6-1-1- ضد روماتيسم15
1-6-1-2- اشتهاآور16
1-6-1-3- کمک به بهبود گردش خون16
1-6-1-4- کمک به هضم مواد غذايي16
1-6-1-5- بو زدايي17
1-6-1-6- قاعده‏آور17
1-6-1-7- محرک17
1-6-1-8- کرم‏زدا17
1-6-2- نکات مهم در استفاده و نگهداري ترخون18
1-7- اثرات فارماکولوژيکي ترکيبات گياه ترخون18
1-7-1- خواص کومارين هاي موجود در ترخون18
1-7-2- خواص استرول هاي گياهي موجود در ترخون20
1-7-3- خواص فلانوئيدهاي موجود در ترخون22
1-8- غده تيروئيد24
1-8-1- آناتومي و بافت شناسي غده24
1-8-2- هورمون‌هاي تيروئيد25
1-8-3- سنتز و ترشح هورمون‌هاي متابوليك تيروئيد26
1-8-3-1- به دام انداختن يديد26
1-8-3-2- تشکيل و ترشح تيروگلبولين28
1-8-3-3- هيدروليز تيروگلبولين29
1-8-3-4- اكسيداسيون يديد29
1-8-3-5- يددار شدن تيروزين و تشکيل هورمون تيروئيد30
1-8-4- سنتز T?،T?30
1-8-5- هورمون TRH31
1-8-6- سنتز TSH32
1-8-7- اعمال فيزيولوژيك هورمون‌هاي تيروئيد33
1-8-8- اثرات هورمون تيروئيد بر مكانيسم‌هاي اختصاصي بدن33
1-8-8-1- تحريك متابوليسم كربوهيدرات33
1-8-8-2- تحريك متابوليسم چربي34
1-8-8-3- تأثير روي چربي‌هاي پلاسما و كبد34
1-8-8-4- افزايش نياز به ويتامين‌ها34
1-8-8-5- افزايش متابوليسم پايه34
1-8-8-6- كاهش وزن بدن34
1-8-9- اثر هورمون تيروئيد بر دستگاه قلب و عروق35
1-8-10- افزايش حركات گوارشي35
1-8-11- اثرات تحريكي بر دستگاه اعصاب مركزي35
1-8-12- اثر بر عملكرد عضلات36
1-8-13- لرزش عضلاني36
1-8-14- اثر بر روي خواب36
1-8-15- اثر هورمون تيروئيد بر عملكرد جنسي36
1-8-16- اثرات بيولوژيک37
1-8-17- بيماري هاي تيروئيد37
1-8-17-1- كم كاري تيروئيد37
1-8-17-2- پركاري تيروئيد38
1-8-17-3- بيماري خود ايمني تيروئيد38
1-8-17-4-گواتر و توده هاي تيروئيد38
1-8-17-5- التهاب تيروئيد39
1-8-18- تيروئيد و تشخيص آن39
فصل دوم: مواد و روش کار
2-1- مواد ،وسايل و دستگاههايي که طي انجام تحقيق مورداستفاده قرار گرفتند42
2-1-1- مواد مصرفي و ترکيبات شيميايي42
2-1-2- وسايل ،لوازم و دستگاههاي غير مصرفي42
2-2- حيوانات مورد استفاده و نحوه نگهداري آنها44
2-3- گروه بندي حيوانات45
2-4- روش تهيه و تجويز عصاره47
2-4-1- روش تهيه عصاره برگ گياه ترخون47
2-4- 2- روش تجويز دارو48
2-5- روش بيهوش کردن حيوانات وخون گيري49
2-5-1- بيهوش کردن حيوانات49
2-5-2- خون گيري50
2-6- روش تهيه سرم و نگهداري آن51
2-7- روش خارج کردن تيروئيد و تهيه و آماده سازي مقاطع بافتي51
2-8- آماده سازي نمونه هاي بافتي تيروئيد جهت مطالعات ميکروسکوپي51
2-8-1- مرحله تثبيت51
2-8-2- مرحله آبگيري51
2-8-3- مرحله شفاف کردن52
2-8-4- مرحله جايگزيني52
2-8-5- مرحله قالب گيري52
2-8-6- برش بافت53
2-8-7- چسبانيدن برش ها بر روي لام53
2-8-8- استقرار برش ها بر روي لام53
2-8-9- خشک کردن و نگهداري لام ها53
2-8-10- روش رنگ آميزي هماتوکسيلين و ائوزين54
2-8-10-1- آماده کردن رنگ آميزي برش ها55
2-8-10-2- زدودن مواد مختلف در برش ها55
2-8-10-3- آب گيري55
2-8-10-4- شفاف کردن56
2-8-11- چسباندن56
2-9- بررسي ها و روش هاي تجزيه وتحليل آماري56
فصل سوم: نتايج
3-1- تاثير عصاره برگ گياه ترخون بر وزن بدن59
3-2- تاثيرعصاره برگ گياه ترخون بر غلظت پلاسمايي هورمون TSH62
3-3- تاثير عصاره برگ گياه ترخون بر غلظت پلاسمايي هورمون T?65
3-4- تاثير عصاره برگ گياه ترخون بر غلطت پلاسمايي هورمون T?68
3-5- نتايج مربوط به ميانگين ضخامت ديواره فوليکول ها71
3-6- نتايج مربوط به ميانگين تعداد فوليکول هاي فعال بافت تيروئيد74
3-7- نتايج مربوط به ميانگين تعداد فوليکول هاي غير فعال بافت تيروئيد80
فصل چهارم: بحث و نتيجه گيري
4-1- تاثير عصاره هيدروالکلي برگ گياه ترخون بر وزن بدن85
4-2- تاثير عصاره هيدروالکلي برگ گياه ترخون بر غلظت پلاسمايي هورمونTSH88
4-3- تاثير عصاره هيدروالکلي برگ گياه ترخون بر غلظت پلاسمايي هورمون T?90
4-4- تاثير عصاره هيدروالکلي برگ گياه ترخون بر غلظت پلاسمايي هورمون T?91
4-5- تاثير عصاره هيدروالکلي برگ گياه ترخون بر ضخامت ديواره فوليکول ها93
5-6- تاثير عصاره هيدروالکلي برگ گياه ترخون بر تعداد فوليکول هاي فعال بافت تيروئيد94
4-7- تاثير عصاره هيدروالکلي برگ گياه ترخون بر تعداد فوليکول هاي غير فعال بافت تيروئيد95
پيشنهادات به عنوان دورنماي تحقيقات آينده96
نتيجه گيري کلي97
منابع98
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 3-1- مقايسه ميانگين وزن بدن در گروه هاي کنترل و شاهد59
جدول 3-2- مقايسه ميانگين وزن بدن در گروه هاي تجربي60
جدول 3-3- مقايسه ميانگين غلظت سرمي هورمون TSHدر گروه هاي کنترل و شاهد62
جدول 3-4- مقايسه ميانگين غلظت سرمي هورمون TSHدر گروه هاي تجربي63
جدول 3-5- مقايسه ميانگين غلظت سرمي هورمون T?در گروه هاي کنترل و شاهد65
جدول 3-6- مقايسه ميانگين غلظت سرمي هورمون T?در گروه هاي تجربي66
جدول 3-7- مقايسه ميانگين غلظت سرمي هورمون T?در گروه هاي کنترل و شاهد68
جدول 3 -8- مقايسه ميانگين غلظت سرمي هورمون T?در گروه هاي تجربي69
جدول 3-9- مقايسه ميانگين ضخامت ديواره فوليکول ها در گروه هاي کنترل و شاهد71
جدول 3-10- مقايسه ميانگين ضخامت ديواره فوليکول ها در گروه هاي تجربي72
جدول 3-11- مقايسه ميانگين تعداد فوليکول هاي فعال بافت تيروئيد در گروه هاي کنترل و شاهد74
جدول 3-12- مقايسه ميانگين تعداد فوليکول هاي فعال بافت تيروئيد در گروه هاي تجربي77
جدول 3-13- مقايسه ميانگين تعداد فوليکول هاي غير فعال بافت تيروئيد در گروه هاي کنترل و شاهد80
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 3-1- نتايج مربوط به ميانگين وزن بدن در گروه کنترل و شاهد60
نمودار 3-2- نتايج مربوط به ميانگين وزن بدن در گروه‌هاي تجربي61
نمودار 3-3- نتايج مربوط به ميانگين غلظت هورمون TSHدر گروه کنترل و شاهد63
نمودار 3-4- نتايج مربوط به ميانگين غلظت هورمون TSHدر گروه هاي تجربي64
نمودار 3-5- نتايج مربوط به ميانگين غلظت هورمون T?در گروه کنترل و شاهد66
نمودار 3-6- نتايج مربوط به ميانگين غلظت هورمون T?در گروه هاي تجربي67
نمودار 3-7- نتايج مربوط به ميانگين غلظت هورمون T?در گروه کنترل و شاهد69
نمودار 3-8- نتايج مربوط به ميانگين غلظت هورمون T?در گروه هاي تجربي70
نمودار 3-9- نتايج مربوط به ميانگين ضخامت ديواره فوليکول ها در گروه کنترل و شاهد72
نمودار 3-10- نتايج مربوط به ميانگين ضخامت ديواره فوليکول در گروه هاي تجربي73
نمودار 3-11- نتايج مربوط به ميانگين تعداد فوليکول هاي فعال بافت تيروئيد در گروه کنترل و شاهد75
نمودار 3-12- نتايج مربوط به ميانگين تعداد فوليکول هاي فعال بافت تيروئيد در گروه هاي تجربي77
نمودار 3-13- نتايج مربوط به ميانگين تعداد فوليکول هاي غير فعال بافت تيروئيد در گروه کنترل و شاهد81
نمودار 3-14- نتايج مربوط به ميانگين تعداد فوليکول هاي غير فعال بافت تيروئيد در گروه هاي تجربي82
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل1-1- گياه ترخون11
شکل1-2- گل گياه ترخون12
شکل1-3- برگ گياه ترخون14
شکل1-4- ساختار شيميايي کومارين19
شکل1-5- نمونه اي از فيتواسترول21
شکل1-6- ساختار شيميايي فلاونوئيد23
شکل1-7- غده تيروئيد24
شکل1-8- ظاهر ميکروسکوپي غده تيروئيد25
شکل1-9- مکانيسم هاي سلولي تيروئيد در انتقال يديد، تشکيل تيروکسين و تري تيرونين و رهايش تيروکسين و تري يدوتيرونين به داخل خون .27
شکل1-10- تيروگلبولين28
شکل1-11- سنتز T?، T? 31
شکل2-1- جايگاه نگهداري حيوانات45
شکل2-2- روش وزن کشي حيوانات مورد آزمايش45
شکل2-3- روش تجويز دارو49
شکل2-4- روش خونگيري از موش50
شکل3-1- ميکروگراف فوليکول هاي فعال بافت تيروئيد گروه کنترل، بزرگنمايي ×1076
شکل3-2- ميکروگراف فوليکول هاي فعال بافت تيروئيد گروه شاهد، بزرگنمايي ×1076
شکل3-3- فتو ميکروگراف فوليکول هاي فعال بافت تيروئيد در گروه تجربي1، بزرگنمايي ×1078
شکل3-4- فتوميکروگراف فوليکول هاي فعال بافت تيروئيد در گروه تجربي2، بزرگنمايي ×1079
شکل3-5- فتو ميکروگراف فوليکول هاي فعال بافت تيروئيد در گروه تجربي3، بزرگنمايي ×1079
چکيده
گياه ترخون از تيره گل آفتابگردان و داراي ترکيبات بيشمار و تاثير گذار از جمله فلانوئيدها، کومارين ها، روتين و فيتواسترول ها مي باشد. فلانوئيدها داراي خواص ضد سرطاني، ضد توموري و استروژني هستند. کومارين ها نيز داراي خاصيت آنتي آندروژن هستند. در اين مطالعه اثرات گياه ترخون بر روي هورمون هاي تيروئيدي( T?، T?) و TSH در موش صحرايي نر بالغ بررسي شده است. براي اين منظور تعداد 40 سر موش صحرايي نر بالغ از نژاد ويستار با وزن تقريبي 230-200 گرم به صورت زير تقسيم شدند:
گروه کنترل: هيچ دارويي دريافت نکردند.
گروه شاهد: روزانه 2/0 ميلي ليتر آب مقطر به عنوان حلال به صورت خوراکي دريافت کردند.
گروههاي تجربي که مقدار 50، 100، 200 ميلي گرم در هر کيلوگرم وزن بدن از عصاره ترخون به مدت 30 روز به صورت خوراکي دريافت کردند.
پس از آخرين تجويز از قلب حيوانات خون گيري به عمل آمد و در نمونه هاي خوني مقدار غلظت سرمي T?، T?، TSHبه روش راديوايمونواسي اندازه گيري شد.(روش سنجش ايمونولوژي راديواکتيو(RIA) امکان اندازه گيري غلظت بسيار کم هورمون تيروئيدي تري يدو تيرونين (T?) در حجم کمي از سرم برآورده مي سازد سپس از تيروئيد مقاطع بافتي تهيه و مورد مطالعه قرار گرفت. نتايج با استفاده از تست آماري ANOVA در سيستم SPSS بررسي گرديد.
نتايج حاصل از اين آزمايش نشان داد که وزن بدن در گروههاي تجربي نسبت به گروه کنترل و شاهد در پايان آزمايش کاهش داشته اما اين کاهش معنادار نبوده است. نتايج نشان داد که عصاره گياه ترخون مي تواند محرک غده تيروئيد باشد و ميزان سطح سرمي هورمون تيروئيدي T? را افزايش دهد.
مقدمه
همزمان با گسترش استفاده از داروهاي ساختگي (سنتتيک) در سالهاي گذشته استفاده از گياهان دارويي تا اندازه زيادي منسوخ شد. ولي به علت ظاهر شدن عوارض نامطلوب جانبي ترکيبات سنتتيک و عدم سازگاري آنها با انسان بار ديگر توجه دانشمندان و محققين به گياه درماني و ترکيبات اثر بخش موجود در گياهان دارويي معطوف گرديده است.
ترخون (Artemisia dracunculus)، گياه چند ساله‌اي از خانواده Asteraceae است که به دليل بوي خوش برگهايش به‌عنوان چاشني غذا استفاده مي‌شود. در طب ايران باستان، بخشهاي هوايي خشک شده اين گياه به‌صورت خوراکي براي درمان صرع بکار مي‌رفته است. قسمت مورد استفاده گياه، برگ و شاخه هاي جوان و نرم است که هنوز چوبي نشده اند. مزه گياه تازه کمي تند و سوزاننده مي باشد.(16)
هر 100 گرم ترخون خشک حاوي 295 کالري، 8 گرم رطوبت، 23 گرم پروتئين، 7 گرم چربي، 50 گرم مجموع کربوهيدرات ها، 7/5 گرم فيبر، 12 گرم خاکستر، 1/139گرم کلسيم، 313 ميلي گرم فسفر، 32 ميلي گرم آهن، 347 ميلي گرم منيزيم، 62 ميلي گرم سديم، 3 ميلي گرم پتاسيم، 1/5 ميلي گرم ريبوفلاوين، 9 ميلي گرم نياسين، 81 ميلي گرم فيتوسترول و بدون کلسترول مي باشد.(81)
گياه ترخون از زمان هاي گذشته مورد استفاده دارويي قرار گرفته است. سالهاي زيادي است که از اين گياه به عنوان مسکن، کمک به هضم بهتر غذا، کمک به جلوگيري از بيماري هاي قلبي- عروقي و چاقي، درمان دردهاي شکمي و افزايش اشتها، تنظيم کننده ي قاعدگي در زنان و غيره استفاده مي شود.(19)
در سالهاي اخير نيز به عنوان يک ماده ضد سرطان مورد مطالعه و پژوهش قرار گرفته است و همچنين اثر حفاظتي عصاره اين گياه بر غلظت گلوکز خون و سلولهاي بتا مورد تاييد قرار گرفته است.(83)
غده تيروئيد پروانه اي شکل بوده و درقسمت عرضي حنجره در جلو گلو قراردارد. اين غده جزء بزرگترين غدد اندوکرين بوده که خود از دولوب تشکيل شده است البته درقسمت مرکزي داراي بخشي به نام لوب هرمي بوده که سبب اتصال دولوب تيروئيدي به يکديگر ميگردد. واحدهاي تشکيل دهنده غده تيروئيد آسينوس يا فوليکول بوده که در قسمت مرکزي آن ما پروتئين هاي کلوئيدي راداريم که خود به عنوان انباري به منظور ذخيره هورمون تيروئيد ميباشد و داراي چهارعملکرد اصلي ميباشد: جذب و انتقال يد، ساخت و ترشح تيروگلوبين، اتصال يد به تيروگلوبين به منظور ساخت هورمون هاي تيروئيدي و ترشح هورمون تيروئيد به دستگاه گردش خون اين غده هم در متابوليسم بافت ها نقش دارد.(7)
هورمون هاي تيروئيدي شامل تترايدوتيرونين يا T?، تري يدوتيرونين يا T?و RT?تري يدوتيرونين معکوس ميباشد لازم به ذکراست که هورمون کلسي تونين نيز توسط غده تيروئيد سنتز ميشود. هورمون TSH که به وسيله سلول‌هاي غده هيپوفيز قدامي ترشح مي‌شود در کنترل عملكرد تيروئيد نقش محوري داشته و مفيدترين نشانگر فيزيولوژيک فعاليت هورمون تيروئيد است. عامل اصلي تعيين نقطه تنظيم در محور تيروئيد هورمون TSH است. ترشح اين هورمون به وسيله هورمون هيپوتالاموسي TRH تنظيم مي‌شود.(7)
با توجه به اين که عصاره ترخون داراي ترکيبات مختلف مي باشد احتمال دارد که بر روي هورمون هاي تيروئيد موثر باشد.
هدف از اين پژوهش مشخص کردن اثرات احتمالي عصاره هيدروالکلي گياه ترخون بر سطوح پلاسمايي هورمون هاي تيروئيد (T?، T?) و TSH و تغييرات بافت تيروئيد در موش صحرايي نر بالغ مي باشد.

فصل اوّل
کليات
1-1- جايگاه سيستماتيکي گياه ترخون
بر اساس طبقه بندي لينه گياه شناس سوئدي جايگاه سيستماتيکي ترخون به صورت زير مشخص گرديده است:
Kingdom plantae
Order Asterales
Family Asteraceae
Tribe Anthemideae
Genus Artemisia
Species A.dracunculus
نام ترخون در زبانهاي مختلف:
نام فارسي: ترخون
نام علمي: Artemisia dracunculus
نام عمومي: Tarragon
نام انگليسي: Tarragon
نام عربي: طرخون
نام فرانسوي: Estragon
نام مترادف: Artemisia glauca
نام خانواده: Compositae (کاسني)
1-2- گياهان دارويي
گياهان دارويي گياهاني هستند که يک يا برخي از اندام‌هاي آنها حاوي ماده مؤثره ‌است. اين ماده که کمتر از?? وزن خشک گياه را تشکيل مي‌دهد، داراي خواص دارويي مؤثر بر موجودات زنده ‌است. همچنين کاشت، داشت و برداشت اين گياهان به منظور استفاده از ماده موثره ي آنها انجام مي‌گيرد.
گياهان دارويي از ارزش و اهميت خاصي در تأمين بهداشت و سلامتي جوامع هم به لحاظ درمان و هم پيشگيري از بيماريها برخوردار بوده و هستند. اين بخش از منابع طبيعي قدمتي همپاي بشر داشته و يكي از مهمترين منابع تأمين غذايي و دارويي بشر درطول نسل ها بوده اند. از نقطه نظر تاريخي، گياهان اهميت فراواني در توسعه جوامع داشته اند و تحقيقات وسيعي براي يافتن فرآورده ها ومواد طبيعي دارويي گياهي در طول تاريخ انجام شده، اما نكته حائز اهميت اينجاست كه تنها كمتر از 10 درصد از مجموع 250000 گونه گياهي جهان براي بيش از يك عملكرد زيست شناختي، شناسايي و مورد استفاده قرار گرفته اند. بر اساس آمارهاي منتشره توسط (WHO)1 ، تنها بين 35 تا 70 هزار گونه گياه دارويي در طول زمان براي حداقل يك يا چند بار مورد مصرف قرار گرفته است. در حال حاضر، 25 درصد از داروهاي موجود، منشأ گياهي دارند و 12درصد داروها نيز از منابع ميكروبي ساخته شده اند. پتانسيل توليد داروهاي گياهي در طبيعت بسيار بالاست. براي نمونه گفته مي شود 125000 گونه گياه دارويي در جنگلهاي استوايي جهان يافت مي شود. ارزش اقتصادي و تجاري گياهان دارويي فوق العاده زياد است. در بعضي آمارها ارزش تجارت جهاني گياهان دارويي بالغ بر 43ميليارد دلار در سال برآورد شده و طي آمار منتشره شده فروش فرآورده هاي گياهي در سال 1997 بالغ بر 3/24 ميليارد دلارآمريكا بوده است. (122)
گرايش عمومي جامعه به استفاده از داروها و درمانهاي گياهي و به طور كلي فرآورده هاي طبيعي به ويژه در طي سالهاي اخير روبه افزايش بوده و مهمترين علل آن، اثبات اثرات مخرب و جانبي داروهاي شيميايي از يك طرف و ايجاد آلودگي هاي زيست محيطي كه كره زمين را تهديد مي كند از سوي ديگر بوده است. بيش از 60 درصد مردم آلمان و بلژيك و 74 درصد انگليسي ها تمايل به استفاده از درمانهاي طبيعي گياهي دارند. ضمن اينكه طبق آمار سازمان بهداشت جهاني بالغ بر 80 درصد مردم جهان به ويژه در كشورهاي در حال توسعه و نواحي فقير و دور افتاده عمده ترين نيازهاي درماني خود را از گياهان دارويي تأمين مي كنند. از سوي ديگر گياهان دارويي جزء ذخاير و منابع طبيعي هستند و بسياري از كشورها كم يا زياد از يك چنين منبعي برخوردارند كه نوع، تعداد و تنوع گونه هاي گياهي بر اساس شرايط و موقعيت جغرافيايي هر منطقه متفاوت است. متأسفانه سودآوريهاي كلان اقتصادي و توجه روز افزون به تجارت جهاني گياهان دارويي، مشكلات و مسائل ناگواري را براي اين منابع به وجود آورده و نسل گونه هاي گياهي را با خطر انقراض مواجه ساخته است. چرا كه بخش عظيمي از تجارت، مربوط به گونه هاي گياهي دارويي است كه از طبيعت جمع آوري شده و بعضاً با شيوه هاي نادرست، نه تنها به انقراض نسل گونه ها مي انجامد بلكه تنوع زيستي منطقه و جهان را نيز با خطر نابودي مواجه مي سازد. استفاده مطلوب، منطقي و بهينه از اين منابع كه به لحاظ فناوري بسيار كم هزينه تر و ساده تر از صنايع دارويي شيميايي است، مي تواند ضمن تأمين بخشي از نيازهاي عمده بهداشتي و درماني جامعه از خروج مقادير متنابهي ارز جلوگيري نموده و مانع گسترش وابستگي به بيگانگان شود. بنابراين با اتخاذ سياستها و راهكارهاي مناسب و مبتني بر يك شناخت واقع گرايانه از وضعيت موجود اين منابع و كاربرد روشهاي علمي و صحيح در تمام ابعاد اعم از كاشت، داشت، برداشت و بهره برداري صنعتي و اقتصادي آن، چه از طبيعت وچه به صورت كشت مكانيزه، ميتوان به دركي واقعي و اصولي در خصوص نقش و بازدهي گياهان دارويي در جوامع رو به رشدي همچون ايران رسيد و علاوه بر حفظ و حراست از اين سرمايه هاي ملي به شكوفايي و توسعه پايدار جامعه نيز دست يافت.(122)
1-2-1- موارد مهم در توليد گياه دارويي
اگر نحوه آماده ‌سازي داروهاي گياهي و تحويل آنها به مردم به نحو صحيح انجام نگيرد خواص درماني گياه از بين رفته يا تقليل مي‌يابد که اين امر موجب عدم تأثير گياه در درمان بيماري مي‌گردد.
از مواردي که باعث کاهش اثر بخشي گياه مي‌گردد: کشت در زميني که از نظر مواد خاص مورد نياز گياه، دچار کمبود باشد، عدم مبارزه صحيح با آفات و بيماريهاي گياهان دارويي کشت شده که اغلب موجب کاهش مواد مؤثر گياه يا تغيير نسبت ترکيبات مفيد گياه مي‌گردند، رعايت نکردن زمان مناسب برداشت (برحسب وضعيت هوا و ساعات روز)، خشک کردن گياه در شرايط نامناسب (از نظر درجه حرارت، مدت زمان خشک کردن يا سرعت خشک کردن و…)، عدم نگهداري صحيح و بسته‌بندي مناسب (فرّار بودن برخي ترکيبات، آلودگي گياه برداشت شده به قارچ يا باکتري و…)، تقلبات دارويي (برخي از اوقات به‌عمد يا غيرعمدي، گياهي به‌عنوان گياه ديگر به صرف داشتن ظاهر مشابه فروخته مي‌شود و اين مسأله علاوه بر اينکه در سطح گونه گياهي – به فراواني – اتفاق مي‌افتد، گاهي در حد جنس گياه نيز صورت مي‌گيرد).(10)
1-2-2- ويژگي هاي خاص توليد گياهان دارويي و معطر
ويژگي هاي خاص توليد گياهان دارويي و معطر را مي توان به صورت زير نام برد:
1) تنوع زيادي در گياهان و گونه هاي دارويي وجود دارد.
2) مواد مؤثره آنها داراي اهميت فوق العاده اي است.
3) شرايط اگرواکولوژيکي تأثير شگرفي بر مواد مؤثره آنها دارد.
4) تجارت آنها نسبتاً کم، قيمت شان ناپايدار و در تجارت آنها رقابت جهاني وجود دارد.
1-2-3- شکل هاي مصرف گياهان دارويي
گياهان دارويي و معطر عمدتا به فرمهاي زير مصرف مي شوند:
1) گياه تازه
2) گياه خشک شده يا کنسرو شده
3) بصورت فرآوري شده توسط حرارت
4) استحصال مواد موثره در صنعت
1-2-4- روش تهيه برخي از اشکال مصرفي داروهاي گياهي
دم کرده:
مقدار تعيين شده از پودر گياه را، در مقدار معيني از آب جوش ريخته و به بهم مي‌زنند. بعد روي ظرف را پوشانده و به مدت ??-?? دقيقه صبر مي‌کنند سپس آن را صاف مي‌کنند.
جوشانده:
1.جوشانده ملايم: مقدار معيني از گياه خردشده را با ?/? ليتر آب جوش مخلوط کرده، آن را کمي مي‌جوشانند. سپس آن را از حرارت دور کرده، صبر مي‌کنند تا دم بکشد. سپس آن را صاف مي‌کنند.
2.جوشانده معمولي: تفاوت آن با جوشانده ملايم در افزايش زمان جوشش است.
خيسانده:
اين شکل براي مواد مؤثري که در اثر حرارت از بين مي‌روند، توصيه مي‌شود. براي تهيه خيسانده- ي سرد، مقدار مشخصي از پودر گياه را در حجم معيني از آب ريخته، درِ ظرف را ? الي ?? ساعت مي‌بندند. سپس محتويات ظرف را صاف مي‌کنند.(8)
1-3- خصوصيات گياهي
ترخون يا تلخون گياهي است علفي، پايا و به شکل بوته به ارتفاع 30 سانتيمتر تا يک متر است. (شکل 1-1) برگ ها باريک و نوک تيز و به رنگ سبز تيره هستند. برگ هاي قاعده ساقه گياه داراي سه لوب است که لوب وسط بزرگ و دو لوب کناري کوچک مي باشند. ساقه ها تقريباً نازک و شکننده مي باشند که در اثر شکسته شدن بوي اسانس آنها به مشام مي رسد. برگ هاي گياه نيز معطر بوده ورايحه خاصي دارند. قسمت مورد استفاده گياه، برگ و شاخه هاي جوان و نرم است که هنوز چوبي نشده اند. مزه گياه تازه تند و سوزاننده مي باشد. براي تکثير و پروش اين گياه قطعات ريزوم آن را در خاک قرار مي دهند که پس از مدتي جوانه هايي از آنها مي رويد وگياه جديدي به وجود مي آيد. همچنين ،ريزوم گياه به اطراف گسترش مي يابد و باعث ازدياد و توليد گياهان جديد مي شود. گياه ترخون از خانواده ي گل آفتاب گردان ها است.(13)
شکل(1-1)گياه ترخون (13)
1-4- پراکندگي ترخون
قدمت اين گياه به 500 سال قبل از ميلاد برمي‏گردد. برخي از محققين منشا اين گياه را شمال و مرکز آسيا معرفي کرده اند ولي عده اي ديگر منشا آن را شمال و غرب آمريکا مي دانند ولي ترخون براي اولين بار در مناطق جنوبي روسيه و سيبري ديده شده است. در کتاب دکتر زرگري منشا? اصلي گياه ترخون روسيه و نواحي سيبري ذکر شده است،ولي به علت استفاده زياد از آن ،اکنون در بسياري از نقاط جهان و از جمله ايران کشت مي شود. گل هاي اين گياه زرد رنگ هستند که در فواصل تير تا مهر ماه شکوفه مي ‏دهند. گل هاي زرد رنگ اين گياه بصورت گل آذين خوشه در انتهاي ساقه اصلي نمايان مي شوند. (شکل1-2)
امروزه 2 نوع از اين گياه کشت مي ‏شود: روسيه و فرانسه.
برگ‏ هاي گونه فرانسوي براق‏ تر و تند و تيزتر از گونه ‏ي روسيه‏اي آن مي ‏باشد. اکثر ترخون‏هايي که به منظور استفاده در تجارت و بازرگاني استفاده مي ‏شوند از برگ‏ هاي خشک شده‏ي گياه ترخون فرانسوي حاصل مي ‏شوند. البته برخي معتقدند که اين گياه آلماني مي باشد و به اشتباه فرانسوي نام گرفته است.(64)

شکل(1-2)گل گياه ترخون (64)
1-5- تركيبات موجود در گياه ترخون
هر 100 گرم ترخون خشک حاوي 295 کالري، 8 گرم رطوبت، 23 گرم پروتئين، 7 گرم چربي، 50 گرم مجموع کربوهيدرات ها، 7/5 گرم فيبر، 12 گرم خاکستر، 1/139 ميلي گرم کلسيم، 313 ميلي گرم فسفر، 32 ميلي گرم آهن، 347 ميلي گرم منيزيم، 312 ميلي گرم نيتروژن، 62 ميلي گرم سديم، 3 ميلي گرم پتاسيم، 1/5 ميلي گرم ريبوفلاوين، 9 ميلي گرم نياسين، 81 ميلي گرم فيتوسترول و ويتامين ث مي باشد. خشک کردن اين گياه در محل سايه سبب حفظ رنگ و ميزان مواد موثره آن مي گردد. البته استفاده از خشک کن هاي صنعتي در مورد اين گياه رونق فراواني دارد و بدين منظور از دماي 40 درجه سانتيگراد استفاده مي شود. مهمترين ماده موثره اين گياه اسانسي به رنگ زرد کم رنگ است که ميزان آن بين 1 تا 3 درصد گزارش شده است. مهمترين اجزاي اسانس ترخون عبارتند از آلفاپي نن، بتاپي نن، کامفن، ليمونن، سيس و ترانس اوسي من، آلفا فلاندرن، لينالول، اسيدبوتيريک، دلتا4 کارن، ژرانيول و اوژنول. در سال هاي اخير ايزوکوماريني به نام آرتمديول در گياه کشف شده است. ترخون منبع بسيار خوبي از آهن، كلسيم و منگنز و داراي پتاسيم، منيزيم و ويتامين ‏هاي Aو C است. (64)
1-6- خواص درماني و کاربردها
ترخون بيشتر به صورت يک سبزي در پخت و پز استفاده مي ‏شود اما از آن براي مصارف پزشکي نيز استفاده مي ‏کنند. به دليل داشتن خاصيت بي‏ حس‏ کنندگي در دهان، يونانيان باستان اين گياه را براي تسکين دندان درد مي‏جويدند. اين گياه همچنين در قرون وسطي به عنوان يک پادزهر براي درمان سم مارگزيدگي استفاده مي ‏شد.(10)
از ديگر خواص مفيد ترخون مي ‏توان به مواردي چون کمک به هضم بهتر غذا، مسکن ملايم و يک کمک کننده‏ ي خوب به پيشگيري از بيماري‏ هاي قلبي و چاقي اشاره کرد. از قديم الايام براي درمان دردهاي شکمي و افزايش اشتها از ترخون استفاده مي شده است. ترخون تنظيم کننده قاعدگي در زنان است. اين گياه مخصوصاً اگر به شکل دم کرده مصرف شود براي رفع خستگي و آرامش اعصاب بسيار سودمند است به همين دليل براي افراد بيش فعال مفيد است. ترخون توليد صفرا به وسيله ‏ي کبد را افزايش مي‏ دهد و به اين ترتيب به هضم و گوارش غذا کمک مي‏کند و موجب افزايش سرعت فرايند سم ‏زدايي در بدن مي‏ شود. افرادي که فشار خون بالايي دارند مي‏توانند از اين سبزي به جاي نمک در غذا استفاده نمايند. (13)
مهمترين اثرات درماني که در منابع مختلف از ترخون گزارش شده است عبارتند از: ضد نفخ ، ضد کرم ، خواب آور، ادرارآور ،خنک کننده ، مقوي معده ، ضد التهاب و آماس ، مسکن دندان درد ،ضدسرطان ، قاعده آور و مسهل. همچنين براي درمان در نيش حشرات و خنثي کردن سم آنها ونيز براي درمان گاز گرفتن سگ هار مفيد است. ابن سينا در کتاب قانون راجع به ترخون چنين نوشته است: داراي نيروي مخدر است. رطوبت ها را بر مي چيند و خشک مي کند ونوعي سردي دارد که سودمند است. در دهان نگه داشتن آن جهت درمان زخم و جوش درون دهان مفيد است. همچنين در دستگاه گوارش دير هضم است.(13)
ترخون توانايي بسيار زيادي براي مبارزه با کرم‏هاي روده‏اي نيز دارد. ترخون ترشح شيره‏ هاي گوارشي معده را تحريك مي ‏كند و به همين دليل موجب افزايش اشتها مي‏شود. اين اتفاق درست زماني شروع مي ‏شود كه شما آن را در دهان تان قرار مي ‏دهيد جايي كه در آن بزاق توليد مي‏ شود. در قسمت ‏هاي پايين‏ تر دستگاه گوارشي، شيره‏ ي معده و صفرا ترشح مي ‏شوند تا اگر غذايي در معده باشد سرعت هضم مواد غذايي را افزايش دهند و اگر معده خالي باشد به نوبه ‏ي خود موجب افزايش اشتها شوند. روغن ‏هاي فرار موجود در ترخون گردش خون و مخاط را بهبود مي ‏بخشند و به توزيع مناسب مواد مغذي، اكسيژن، هورمون ‏ها و آنزيم ‏ها در سراسر بدن كمك مي ‏كنند. ترخون همچنين موجب مهار رشد ميكروب ‏هاي روي پوست نيز مي ‏شود و به اين ترتيب موجب كاهش بوي بدن مي ‏شود.(10)
شکل(1-3) برگ گياه ترخون (10)
1-6-1- خواص مفيد روغن ‏هاي فرار ترخون
روغن‏هاي ضروري ترخون به وسيله‏ تقطير با بخار آب از برگ ‏ها و گل ‏هاي اين گياه استخراج مي‏شوند و شامل سينئول، استراگول، اوسيمن و فلاندرن مي ‏باشند.(شکل1-3) روغن ‏هاي ضروري يا همان اسانس هاي فرار موجود در ترخون داراي خواص زيادي مي باشند که از آن جمله مي توان به مواردي چون ضد روماتيسم، اشتها آور، کمک به بهبود گردش خون، کمک به گوارش بهتر غذاها، برطرف‏ کننده بوي بد، قاعده‏آور، محرک و کرم‏ زدا اشاره کرد. چگونگي تاثير روغن‏هاي فرار بر روي برخي بيماري‏ ها:
1-6-1-1- ضد روماتيسم
دو عامل مهم در ايجاد روماتيسم (درد مفاصل )و آرتريت (التهاب و ورم مفاصل) دخيل هستند:
* گردش خون و لنف نامناسب مخصوصاً در اندام‏ هايي مثل دست و پا
* تجمع مواد سمّي مانند اسيد اوريک در بدن.
با اين توضيحات براي درمان اين بيماري بايد 2 اتفاق بيفتد: يا اين که ماده درمان کننده به جريان خون کمک کند و آن را آسان ‏تر نمايد يا بايد سم ‏زدا باشد يعني بايد سم‏ ها را از بدن خارج کند.
روغن ‏هاي فرار ترخون بيشتر به دليل اول براي اين بيماري مفيد هستند يعني توانايي بسيار خوبي براي افزايش جريان خون دارند. بدين ترتيب موجب گرم شدن ناحيه ي آسيب ديده مي ‏شوند ، علاوه بر اين نمي ‏گذارند که اسيد اوريک در آن مکان‏ هاي خاص تجمع کنند. ترخون همچنين به سم‏ زدايي نيز به ‏وسيله‏ ي تحريک دفع ادرار و مدفوع کمک مي‏ کند.
1-6-1-2- اشتهاآور
ترخون ترشح شيره‏ هاي گوارشي معده را تحريک مي ‏کند و به همين دليل موجب افزايش اشتها مي ‏شود. اين اتفاق درست در زماني شروع مي ‏شود که شما آن را در دهان تان قرار مي ‏دهيد جايي که در آن بزاق توليد مي‏ شود. در قسمت ‏هاي پايين‏ تر دستگاه گوارشي، شيره‏ ي معده و صفرا ترشح مي ‏شوند تا اگر غذايي در معده باشد سرعت هضم مواد غذايي را افزايش دهند و اگر نباشد و به عبارتي معده خالي باشد به نوبه ‏ي خود موجب افزايش اشتها شوند.
1-6-1-3- کمک به بهبود گردش خون
روغن ‏هاي فرار موجود در ترخون گردش خون و مخاط را بهبود مي ‏بخشند و به توزيع مناسب مواد مغذي، اکسيژن، هورمون ‏ها و آنزيم ‏ها در سراسر بدن کمک مي ‏کنند.
1-6-1-4- کمک به هضم مواد غذايي
اين روغن‏ها يا به عبارتي اسانس ‏ها همان ‏طور که در بالا ذکر شد موجب افزايش شيره‏ هاي گوارشي در سراسر دستگاه‏ گوارش مي ‏شوند و بدين ترتيب به افزايش توانايي بدن به هضم مواد غذايي از طريق تجزيه‏ ي غذاها به مواد مغذي مختلف کمک مي کند(ترخون به خصوص براي هضم پروتئين‏ ها و چربي‏ هاي گوشت کمک کننده ي خوبي است) و به وسيله‏ ي تحريک حرکات دودي روده‏ ها موجب تسهيل حرکت غذاها در کل سيستم گوارشي مي ‏شوند.
1-6-1-5- بو زدايي
بوي تند و معطر ترخون براي دور کردن بوي بد از بدن استفاده مي ‏شود. ترخون همچنين موجب مهار رشد ميکروب ‏هاي روي پوست نيز مي ‏شود و به اين ترتيب موجب کاهش بوي بدن مي ‏شود.
1-6-1-6- قاعده‏آور
ترخون قاعدگي را آسان ‏تر و آن را منظم مي ‏کند. علاوه براين، ترخون موجب تسکين دردهاي شکمي، حالت تهوع، خستگي و ديگر آزار و اذيت‏هاي اين دوران خواهد شد.
1-6-1-7- محرک
ترخون موجب تحريک و تهييع مغز، سيستم عصبي، سيستم گوارشي، سيستم گردش خون و سيستم هورموني(اندوکريني) مي ‏شود. به عبارتي اين گياه به نوبه ‏ي خود همه ‏‏ي سيستم ‏هاي متابوليکي را تحريک مي ‏کند و در نتيجه رشد و ايمني بدن را ارتقا مي بخشد.
1-6-1-8-کرم‏زدا
سميّت اين روغن کرم ‏هاي بدن را مي ‏کشد. اين ها شامل کرم‏هاي گرد و نواري که در روده يافت مي ‏شوند، کرم قلاب‏ دار که مي تواند به هر جايي از بدن برود و حتي کرم حشره که بر روي زخم‏ ها وجود دارد، مي‏ شوند. البته دقت داشته باشيد که تا وقتي اين روغن‏ ها به صورت موضعي و خارج از بدن استفاده مي ‏شوند جاي نگراني وجود ندارد اما هنگامي که به صورت خوراکي مصرف مي‏شوند بايد مراقب بود زيرا اين‏ها سمّي هستند.(122)
1-6-2- نکات مهم در استفاده و نگهداري ترخون
– اين روغن‏ها به دليل وجود استراگول سمّي هستند، استراگول2 نام ديگر متيل چاويکول3 است و از اين



قیمت: تومان


پاسخ دهید