بسم الله الرحمن الرحيم
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد ارسنجان
دانشکده کشاورزي و منابع طبيعي، گروه زراعت
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.Sc. )
گرايش : زراعت
موضوع:
اثر ساليسيليک اسيد روي عملکرد و اجزاي عملکرد جو رقم (والفجر)
در شرايط تنش خشکي
استاد راهنما:
دکتر برمک جعفري حقيقي
استاد مشاور:
دکتر حميدرضا ميري
نگارش:
مليکا دهقاني
تابستان1391
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد ارسنجان
دانشکده کشاورزي و منابع طبيعي، گروه زراعت
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.Sc. )
گرايش : زراعت
عنوان پايان نامه:
اثر ساليسيليک اسيد روي عملکرد و اجزاي عملکرد جو رقم (والفجر)
در شرايط تنش خشکي
نگارش: مليکا دهقاني
ارزيابي وتصويب شده توسط کميته داوران پايان نامه با درجه بسيار خوب
امضاء اعضا کميته پايان نامه
دکتر برمک جعفري حقيقي ( استاد راهنما )
دکتر حميدرضا ميري ( استاد مشاور )
دکتر حميدرضا ابراهيمي ( استاد داور )

مدير گروه تحصيلات تكميلي معاون پژوهش و فن آوري دانشگاه
دکتر حميد رضا ميري دکتر حيدر آقابابا
تابستان 1391
تعهد نامه اصالت رساله يا پايان نامه
اينجانب مليکا دهقاني دانش آموخته مقطع كارشناسي ارشد ناپيوسته/ دكتراي حرفه اي/ دكتراي تخصصي مهندسي کشاورزي ـ زراعت كه در تاريخ 30/06/1391 از پايان نامه/ رساله خود تحت عنوان اثر ساليسيليک اسيدروي عملکرد و اجزاي عملکردجو رقم (والفجر) در شرايط تنش خشکي با كسب‌ نمره 50/17 و درجه بسيار خوب دفاع نموده‌ام بدينوسيله متعهد مي شوم:
1) اين پايان نامه/ رساله حاصل تحقيق و پژوهش انجام شده توسط اينجانب بوده و در مواردي كه از دستاوردهاي علمي و پژوهشي ديگران (اعم از پايان نامه، كتاب، مقاله و …. ) استفاده نموده ام،
مطابق ضوابط و رويه موجود، نام منبع مورد استفاده و ساير مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذكر و درج كرده ام.
2) اين پايان نامه/ رساله قبلاً براي دريافت هيچ مدرك تحصيلي(هم سطح، پائين تر يا بالاتر) در ساير دانشگاه ها و موسسات آموزش عالي ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصيل، قصد استفاده وهرگونه بهره برداري اعم از چاپ كتاب، ثبت اختراع و… از اين پايان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشي واحد مجوزهاي مربوطه را اخذ نمايم.
4) چنانچه درهرمقطعي زماني خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشي ازآن رامي پذيرم و واحد دانشگاهي مجاز است با اينجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده ودر صورت ابطال مدرك تحصيلي ام هيچگونه ادعايي نخواهم داشت.
نام ونام خانوادگي: مليکا دهقاني
تاريخ امضاء: اثر انگشت:
اين تعهد مي بايست در حضور نماينده پژوهش امضاء و اثر انگشت شود.
معاونت پژوهش و فناوري
به نام خدا
منشور اخلاق پژوهش
با ياري از خداوند سبحان و اعتقاد به اين كه عالم محضر خداست و همواره ناظر بر اعمال انسان و به منظور پاس داشت مقام بلند دانش و پژوهش و نظر به اهميت جايگاه دانشگاه در اعتلاي فرهنگ و تمدن بشري، ما دانشجويان و اعضاء هيئت علمي واحدهاي دانشگاه آزاد اسلامي متعهد مي گرديم اصول زير را در انجام فعاليت هاي پژوهشي مد نظر قرار داده و از آن تخطي نكنيم:
1. اصل برائت: التزام به برائت جويي از هرگونه رفتار غيرحرفه اي و اعلام موضع نسبت به كساني كه حوزه علم و پژوهش را به شائبه هاي غيرعلمي مي آلايند.
2. اصل رعايت انصاف و امانت: تعهد به اجتناب از هرگونه جانب داري غير علمي و حفاظت از اموال، تجهيزات و منابع در اختيار.
3. اصل ترويج: تعهد به رواج دانش و اشاعه نتايج تحقيقات و انتقال آن به همكاران علمي و دانشجويان به غير از مواردي كه منع قانونيدارد.
4. اصل احترام: تعهد به رعايت حريم ها و حرمت ها در انجام تحقيقات و رعايت جانب نقد و خودداري از هرگونه حرمت شكني.
5. اصل رعايت حقوق: التزام به رعايت كامل حقوق پژوهشگران و پژوهيدگان (انسان،حيوان ونبات) و ساير صاحبان حق.
6. اصل رازداري: تعهد به صيانت از اسرار و اطلاعات محرمانه افراد، سازمان ها و كشور و كليه افراد و نهادهاي مرتبط با تحقيق.
7. اصل حقيقت جويي: تلاش در راستاي پي جويي حقيقت و وفاداري به آن و دوري از هرگونه پنهان سازي حقيقت.
8. اصل مالكيت مادي و معنوي: تعهد به رعايت كامل حقوق مادي و معنوي دانشگاه و كليه همكاران پژوهش.
9. اصل منافع ملي: تعهد به رعايت مصالح ملي و در نظر داشتن پيشبرد و توسعه كشور در كليه مراحل پژوهش.
تقديم به :
آنان كه بر من منت نهادند و آموختند آنچه را نمي‌دانستم.
پدر و مادرم كه همواره در امر تحصيل و زندگي همراهم بودند.
همه آنان كه با محبت خويش همواره يار و پشتيبان من بوده‌اند.

سپاسگزاري:
حمد و سپاس خالق هستي را که بر من منت نهاد و توفيق انجام اين پژوهش را به من ارزاني نمود. لذا وظيفه خود مي دانم نهايت سپاس خويش را نسبت به اساتيد ارجمند، جناب آقاي دکتر برمك جفري و جناب آقاي دكتر حميد رضا ميري ابراز نمايم که با بردباري و سعه صدر خويش، ضمن بهبود و تقويت مراحل مختلف تحقيق، زمينه هاي ارتقاء و بهره وري هرچه بيشتر آن را فراهم آوردند .
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده1
فصل اول: کليات تحقيق
مقدمه2
1-1- جو3
1-2- ويژگي هاي گياهشناسي جو4
1-3- ساختمان سنبله جو5
1-4- سطح زير کشت جو5
1-5- مراحل رشد گياه جو6
1-6- انواع جو7
1-7- ميزان بذر در هکتار8
1-8- مقاومت جو8
1-9- تاريخچه گياه جو9
1-10- اهميت اقتصادي جو10
1-11- ساليسيليک اسيد11
1-12- تنش12
1-13- تنش خشكي13
1-14- مكانيزم هاي مقاومت به خشكي در گياهان زراعي15
1-14-1- مقاومت به خشکي16
1-14-2- اجتناب از خشكي16
1-14-3- تحمل به خشكي17
1-14-4- التيام يا بهبود پس از خشكي17
1-15- اثر تنش خشكي بر توسعه ريشه ها18
1-16- اثرات مفيد تنش خشكي19
1-17- واكنش هاي متابوليكي تحت تنش خشكي19
1-18- اهداف تحقيق21
فصل دوم: مروري بر پژوهش ها
2-1- تأثيرتنش خشکي بر عملکرد و اجزاء عملکرد جو و گندم22
2-2- اثر متقابل تنش خشکي و نيتروژن بر عملکرد و اجزاء عملکرد جو و گندم30
2-3- اثر ساليسيليک اسيد بر تنش35
فصل سوم: مواد و روش ها
3-1- مشخصات محل اجراي آزمايش44
3-2- شرايط آب و هوايي44
3-3- مشخصات آزمون خاک44
3-4- مشخصات آزمايش45
3-5- مراحل انجام آزمايش46
1-5-3- عمليات تهيه بستر46
2-5-3- عمليات کوددهي46
3-5-3- عمليات کاشت46
4-5-3- آبياري47
5-5-3- مبارزه با علفهاي هرز47
6-5-3- مبارزه با آفات47
7-5-3- اعمال تنش47
8-5-3- محلول پاشي ساليسيليک اسيد47
9-5-3- عمليات برداشت49
6-3- صفات مورد بررسي49
7-3- تجزيه و تحليل داده ها49
فصل چهارم: نتايج و بحث
4-1- ارتفاع گياه49
4-2- تعداد دانه در سنبله51
4-3- تعداد سنبله بارور در بوته54
4-4- عملکرد بيولوژيک56
4-5- وزن هزاردانه58
4-6- وزن ساقه بدون سنبله61
4-7- وزن ريشه63
4-8- اندام هاي هوايي به ريشه66
4-9- وزن برگ68
4-10- ميزان پرولين70
نتيجه گيري73
پيشنهادات73
منابع و مآخذ
منابع75
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول1-1- ميزان و سطح زير کشت جو در استان فارس6
جدول1-2- مراحل اصلي زندگي جو6
جدول1-3- مقايسه مواد موجود در دانه جو، يولاف و گندم11
جدول3-1- جدول تجزيه خاک مزرع? مورد آزمايش44
جدول4-1- نتايج ميانگين مربعات اثر ساليسيليک اسيد، تنش خشکي و برهمکنش آن ها بر برخي صفات رشدي جو74
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 4-1- اثر ساليسيليک اسيد بر ارتفاع بوته در زمان برداشت50
نمودار 4-2- اثر تنش خشکي بر ارتفاع بوته در زمان برداشت50
نمودار 4-3- اثر متقابل تنش خشکي و ساليسيليک اسيد بر ارتفاع بوته در زمان برداشت51
نمودار 4-4- اثر ساليسيليک اسيد بر تعداد دانه در سنبله52
نمودار 4-5- اثر تنش خشکي بر تعداد دانه در سنبله53
نمودار 4-6- اثر متقابل تنش خشکي و ساليسيليک اسيد بر تعداد دانه در سنبله53
نمودار 4-7- اثر ساليسيليک اسيد بر تعداد سنبله در بوته55
نمودار 4-8- اثر تنش خشکي بر تعداد سنبله در بوته55
نمودار 4-9- اثر متقابل تنش خشکي و ساليسيليک اسيد بر تعداد سنبله در بوته56
نمودار 4-10- اثر ساليسيليک اسيد بر عملکرد بيولوژيک57
نمودار 4-11- اثر تنش خشکي بر عملکرد بيولوژيک58
نمودار 4-12- اثر متقابل تنش خشکي و ساليسيليک اسيد بر عملکرد بيولوژيک58
نمودار 4-13- اثر ساليسيليک اسيد بر وزن هزاردانه60
نمودار 4-14- اثر تنش خشکي بر وزن هزاردانه60
نمودار 4-15- اثر متقابل تنش خشکي و ساليسيليک اسيد بر وزن هزاردانه61
نمودار 4-16- اثر ساليسيليک اسيد بر وزن ساقه بدون سنبله62
نمودار 4-17- اثر تنش خشکي بر وزن ساقه بدون سنبله62
نمودار 4-18- اثر متقابل تنش خشکي و ساليسيليک اسيد بر وزن ساقه بدون سنبله63
نمودار 4-19- اثر ساليسيليک اسيد بر وزن ريشه در مترمربع65
نمودار 4-20- اثر تنش خشکي بر وزن ريشه65
نمودار 4-21- اثر متقابل تنش خشکي و ساليسيليک اسيد بر وزن ريشه66
نمودار 4-22- اثر ساليسيليک اسيد بر اندام هاي هوايي به ريشه67
نمودار 4-23- اثر تنش خشکي بر وزن ساقه به ريشه67
نمودار 4-24- اثر متقابل تنش خشکي و ساليسيليک اسيد بر اندام هواي به ريشه68
نمودار 4-25- اثر ساليسيليک اسيد بر وزن برگها69
نمودار 4-26- اثر تنش خشکي بر وزن برگها69
نمودار 4-27- اثر متقابل تنش خشکي و ساليسيليک اسيد بر وزن برگها70
نمودار 4-28- اثر ساليسيليک اسيد بر ميزان پرولين بذر71
نمودار 4-29- اثر تنش خشکي بر ميزان پرولين بذر72
نمودار 4-30- اثر متقابل تنش خشکي و ساليسيليک اسيد بر ميزان پرولين بذر72
چکيده
به منظور بررسي اثر ساليسيليک اسيد روي عملکرد و اجزاي عملکرد جو رقم (والفجر) در شرايط تنش خشکي آزمايشي در گلخانه دانشگاه آزاد ارسنجان، در سال زراعي (1390-1389) به اجرا درآمد. اين آزمايش به صورت فاکتوريل در قالب طرح کامل تصادفي با سه تکرار اجرا شد. فاکتور اول شامل ساليسيليک اسيد در چهار سطح 0، 1، 2 و 3 ميلي مولار و فاکتور دوم شامل 3 سطح آبياري بر اساس 45، 65 و 85 درصد ظرفيت مزرعه بودند. نتايج نشان داد که با افزايش غلظت ساليسيليک اسيد ارتفاع بوته، سنبله در بوته، دانه در سنبله، عملکرد بيولوژيک، وزن هزاردانه، وزن ريشه، وزن ساقه، نسبت اندام هوايي به ريشه و پرولين افزايش يافت. در آبياري 45 درصد ظرفيت مزرعه، بيشترين وزن ريشه و ميزان پرولين به دست آمد و در آبياري 65 درصد ظرفيت مزرعه بيشترين تعداد دانه در سنبله، سنبله در بوته، وزن هزاردانه و وزن ساقه بدست آمد. در آبياري 85 درصد ظرفيت مزرعه بيشترين ارتفاع بوته، عملکرد بيولوژيک وزن برگ و ساقه به ريشه بدست آمد. نتايج اثر متقابل نشان داد بيشترين تعداد دانه در سنبله، سنبله در بوته، وزن هزاردانه، وزن ريشه، وزن برگ و وزن ساقه درساليسيليک اسيد2 ميلي مولار با آبياري 65 درصد ظرفيت مزرعه بدست آمد، کمترين تعداد دانه در سنبله، سنبله در بوته، ارتفاع بوته عملکرد بيولوژيک، وزن هزاردانه، وزن برگ، نسبت اندام هوايي به ريشه و وزن ساقه در ساليسيليک اسيد 0 ميلي مولار (شاهد) با آبياري 45 درصد مزرعه بدست آمد. و کمترين وزن ريشه و ميزان پرولين در ساليسيليک اسيد 0 ميلي مولار با آبياري 85 درصد ظرفيت مزرعه بدست آمد. ساليسيليک اسيد باعث بيشتر شدن تمام صفات نسبت به شاهد شد و اين نشان دهنده افزايش مقاومت گياه با مصرف ساليسيليک اسيد مي باشد در نهايت به نظر مي رسد با مصرف ساليسيليک اسيد2 ميلي مولار و آبياري 65 درصد ظرفيت مزرعه بتوان به عملکرد بالاتري دست يافت.
کلمات کليدي: ساليسيليک اسيد، تنش خشکي، جو، اجزاي عملکرد.
فصل اول
کليات تحقيق
مقدمه :
جو (Hordeum vulgare L.) يکي از قديمي ترين گياهان زراعي و چهارمين غله مهم جهان پس از گندم، ذرت و برنج است ميزان توليد جهاني حدود دو پنجم گندم مي باشد (پولمن1، 1973). با روندي که افزايش جمعيت درجهان دارد، براي تأمين مواد غذايي درسالهاي آينده بايستي ميزان توليدات کشاورزي و مواد غذايي بسيار افزايش يابد تا بتواند نيازهاي غذايي جامعه بشري را مرتفع سازد. ازديدگاه کارشناسان توليدات کشاورزي، افزايش توليد غذا تنها راه حل مشکل گرسنگي است. بويژه در کشورهاي در حال توسعه، لازم به سرمايه گذاري بيشتر در امر توليد غذا مي باشد چنانچه قرار باشد عرضه غذا به صورت کنوني انجام شود، اين کشورها مي بايست طي 30 سال در آينده حداقل 60 درصد به توليدات کشاورزي خود بيفزايند (فتحي، 1382). نزديک به 70 درصد جمعيت جهان در کشورهاي در حال توسعه متمرکز شده در حالي که از نظر توليدات غذايي اين نسبت برعکس مي باشد. در کشورهاي پيشرفته با استفاده از تکنولوژي و بکارگيري علوم و فنون جديد توليد مواد غذايي و عملکرد محصولات کشاورزي در واحد سطح به سرعت در حال افزايش است بطوري که اغلب مقدار توليدات از مصرف داخلي بيشتر است. متأسفانه در اغلب کشورهاي در حال توسعه در عين افزايش سرعت رشد جمعيت کمبود مواد غذايي در حال گسترش است و قميت عمده درآمد ارزي اين کشورها به مصرف واردات مواد غذايي مي رسد (رستگار، 1372). نظر به اين که پيشرفت و توسعه در کشاورزي فقط از راه شناخت علمي و اصول اثر عوامل محيطي در رشد بهينه گياه امکان پذير است و علاوه بر بهبود شرايط محيط کشت، بکارگيري صحيح نهادهاي کشاورزي الزامي است، لذا براي ايجاد زيربناي مناسب براي توسعه کشاورزي نه تنها تأمين به موقع نهادها لازم است، بلکه روش استفاده صحيح از اين نهادها و همچنين اعمال مديريت صحيح در سطح مزرعه و بکارگيري اين روش ها ضروري مي باشد (ملکوتي و نفيسي، 1362).
تنش خشکي مهمترين عاملي است که در بيشتر مراحل رشد گياهان زراعي در مناطق خشک و نيمه خشک با ايجاد محدوديت در رشد، دستيابي به عملکرد بالا را دشوار مي سازد. با تشديد تنش خشکي، آب موجود در بافتها و سلولهاي گياهي به تدريج از بين رفته و در متابوليسم طبيعي بافتها و سلولهاي گياهي اختلال به وجود مي آورد و درنتيجه عملکرد به شدت کاهش مي يابد ( کارامر2، 1969).
آبياري در بسياري از کشورها به عنوان روشي براي افزايش توليد غذا توسعه يافته است. توان تبخير پذيري بالا و دماهاي بالا گياه را در معرض تنش آب قرار مي دهد، که تاثير نامطلوب اين تنش مي تواند از طريق آب کافي و منبع نيتروژن به دليل اثرات جبران کننده بر روي رشد و تکامل گياه، تا حدي کاهش يابد (اکيويدو3، 1991؛ پاريهار4 و همکاران، 1974). تنش آب از طريق تأثير بر، پنجه زني، فتوسنتز و پيري برگ، تعداد و اندازه دانه مي تواند بر عملکرد مؤثر باشد (فردريک5 و کامبراتو6، a1995؛ قومان7 و مائوريا8، 1986).

1-1- جو
جو يکي از غلات مهم در جهان است که به عنوان غذا مورد استفاده بشر و حيوانات قرار مي گيرد. اين گياه علفي متعلق به خانواده گرامينه (گندميان) مي باشد و داراي انواع زراعي و وحشي مي باشد. نسبت به گندم سازگارتر بوده و در همه نواحي معتدل و در بسياري از نقاط سردسير هم به عمل مي آيد. در ديم زارهايي که رطوبت خاک و بارندگي براي رشد گندم ناکافي باشد، جو مي تواند جايگزين آن شود. خاستگاه جو همانند گندم، منطقه حلال حاصلخيز مي باشد. جو زراعي شايد از گونه جو وحشي دو رديفه که داراي محور سنبله شکننده اي است و به راحتي تلاقي با جو زراعي است، منشأ گرفته باشد (امام، 1382). در مناطق خشک، چون جو نسبت به شرايط نامساعد محيطي متحمل تر است و از طرفي، زودتر از گندم مي رسد، براي پرهيز از خطر خشکي در آخر فصل، کشت آن بر گندم ترجيح داده مي شود (امام، 1382). کارآرايي استفاده از آب در جو در شرايط تنش خشکي زيادتر از گندم است. علاوه بر اين، کارايي استفاده از آب در ارقام ريشک دار زيادتر از ارقام بدون ريشک است. جو نسبت به شرايط غرقاب حساس است (زارع، 1385).

1-2- ويژگي هاي گياه شناسي جو
شباهت هاي ظاهري زياد بين گندم و جو وجود دارد. تفاوت برگ جو با گندم در گوشوارک هاست که در جو بزرگ و بدون کرک، ولي در گندم کوچک و کرکدار مي باشند. افزون بر اين، نوک برگ اول جو قدري پهن است. ولي نوک برگ اول گندم تيز است. گرچه رنگ سبز برگ هاي جو به تيرگي برگ هاي گندم نيست، ولي چون رنگ برگ تحت تأثير برخي عامل هاي زراعي از جمله ميزان کود نيتروژن تغيير مي کند. معيار مطمئني براي تشخيص گندم از جو نمي باشد. ساقه هاي جو مانند ساقه ي گندم بند بند و توخالي است و در محل گره ها توپر مي باشد معمولا هر ساقه ي جو از 5 تا 7 ميانگره تشکيل شده است که ميانگره هاي پاييني کوتاه تر از بالايي مي باشند. به آخرين ميانگره هاي ساقه که زير سنبله قرار دارد. دم گل آذين گفته مي شود شمار ساقه در هر بوته ي جو تحت تأثير عامل هاي مؤثر بر پنجه زني معمولا بين يک تا شش ساقه متغيير است به گونه ي معمول، جوهاي دو رديفه شمار برگ و پنجه ي بيشتري در هر بوته توليد مي کنند (امام، 1384).
جو مانند گندم داري گل آذين سنبله اي مرکب است، ولي در هر سنبلک جو بر خلاف گندم فقط يک گلچه وجود دارد. در جو به هر پلکان محور سنبله سه سنبلک چسبيده است، حال آنکه در گندم به هر پلکان محور سنبله تنها يک سنبلک چسبيده است. از سنبلکي که به هر پلکان محور سنبله چسببيده اند، در جوهاي دو رديفه تنها يک سنبلک (سنبلک وسطي) و در جوهاي شش رديفه هر سه سنبلک بارور هستند که معمولا اندازه ي سنبلک وسطي بزرگ تر از دو سنبلک کناري است (زارع، 1385).

1-3- ساختمان سنبله جو
گل آذين گياه جو سنبله است که در نوک ساقه قرار گرفته است محور سنبله معمولا از دو طرف قرينه است. گره تحتاني محور سنبله را يقه مي نامند. در هر گره محور سنبله سه سنبلک ايجاد مي شود به طور معمول هر سنبلک از يک گلچه و دو گلوم باريک تشکيل شده است چون در اغلب ارقام لما و پالئا بعد از کوبيدن محصول متصل به دانه باقي مي مانند. جو به عنوان غله دانه ريز تلقي مي گردد. سنبلک مرکزي در هر گره بزرگ ترين سنبلک است و سنبلک هاي جانبي طيفي از کاملا بارور در جوهاي شش رديفه تا کاملا عقيم در جوهاي دو رديفه را تشکيل مي دهند (استوک، 1985).
1-4- سطح زير کشت جو
بنابر آمار سازمان خواربار جهاني (FAO) توليد جو در سال 2010 معادل 155 ميليون تن بوده که از مساحتي معادل 57 ميليون هکتار به دست آمده است. سطح زير کشت و ميزان توليد جو در استان فارس در سال زراعي 1387-1388 در جدول 1-1 آورده شده است.

جدول 1-1- ميزان و سطح زير کشت جو در استان فارس (زارع، 1385)
منبعاستان فارسميزان توليد آبي (تن)109841ميزان توليد ديم (تن)52383جمع (تن)162224سطح زير کشت جو آبي (هکتار)34716سطح زير کشت جو ديم (هکتار)52436عملکرد جو آبي (کيلوگرم در هکتار)3164عملکرد جو ديم (کيلوگرم در هکتار)999
1-5- مراحل رشد گياه جو
مراحل گوناگون زندگي جو همانندي زيادي به گندم دارد و همان سيستم کدبندي زيداکس که در مورد گندم شرح داده شد، در مورد جو هم درست است. مراحل اصلي زندگي جو در جدول 1-2 آورده شده است.
جدول 1-2- مراحل اصلي زندگي جو (زارع، 1385)
مرحلهکد زيداکسمعادل انگليسيجوانه زني0Germinationسبزشدن1Emergenceپنجه زني2Tilleringساقه رفتن3Stem elongationغلاف رفتن (آبستني)4Bootingظهور سنبله5Ear emergenceگلدهي (گرده افشاني)6Floweringشيري شدن دانه7Milk developmentخميري شدن دانه8Dough developmentرسيدن دانه9Ripening
بسياري از جنبه هاي زراعي جو همانند گندم است، جو مانند گندم داراي ارقام بهاره و پاييزه است. بخش عمده ي سطح زير کشت جو را رقم هاي پاييزه تشکيل مي دهند. در مناطقي که به دليل مساعد نبودن شرايط محيطي در زمستان امکان کاشت جو يا گندم زمستانه وجود ندارد و در اواخر فصل بهار هم بارندگي کم است و تأمين رطوبت کار دشواري است، جو بهاره بر گندم بهاره ترجيح داده مي شود. زيرا هم نياز رطوبتي جو کمتر از گندم است و هم بازده استفاده از آب در جو بيشتر از گندم مي باشد.
جو مانند گندم گياهي روز بلند و يکساله است که اگر کاشت آن در ارقام بهاره با تأخير صورت گيرد، طول دوره ي پنجه زني کاهش يافته، شمار ساقه هاي بارور در واحد سطح کم شده و بنابراين مزرعه تنک و کم پشت مي شود. نياز هاي گرمايي جو کمتر از گندم و نزديک به 2000 تا 2500 درجه روز است. کاشت جو در پاييز يک يا دو هفته زودتر از گندم صورت مي گيرد، زيرا نهال بذرهاي جو نسبت به سرماي اول فصل حساس تر از گندم مي باشند (زارع، 1385).

1-6- انواع جو
در خصوص واکنش به دما، سه نوع جو موجود است:
1. نوع بهاره که به سرما حساس بوده و بنابراين در بهار کاشته مي شود.
2. نوع پاييزه که در فصل پاييز کاشته مي شود و تا فرا رسيدن فصل بهار، سنبله توليد نمي کند.
3. نوع حد واسط که نسبت به سرما مقاومت کمتري داشته و در نقاط نسبتاً گرمسير در هر دو فصل بهار و پاييز کشت مي شود. جوي بهاره و پاييزه را نمي توان همچون گندم بهاره و پاييزه که تفاوت دانه آنها کاملاً مشخص است، تشخيص داد. جوي پاييزه در بسياري از نواحي نيمه خشک که بارندگي آنها غالباً در فصول گرم سال (بهار و تابستان) انجام مي شود، تقريباً 10 تا 14 روز زودتر از گندم پاييزه کاشته مي شود. جوي بهاره را هم تا آنجا که امکان دارد بايد زودتر کاشت. البته جو نسبت به سرماي بهاره (دماي زير صفر) نسبت به گندم حساس تر است. کشت زودتر جوي بهاره سبب مي شود که محصول جو قبل از فرا رسيدن ايام گرم و خشک، برسد. تأخير در کشت جو سبب لاغري دانه و عملکرد پايين مي شود (قاسمي، 1382).
1-7- ميزان بذر در هکتار
ميزان بذر مصرفي در هکتار در زراعت آبي بين 120 تا 200 کيلوگرم و در زراعت ديم بين 60 تا 80 کيلوگرم متغيير است. عمق کاشت بذر در شرايط آبي 3 تا 5 سانتي متر مي باشد. پنجه زني به کود نيتروژن واکنش مثبت و به افزايش تراکم بوته واکنش منفي نشان مي دهد حساسيت به خوابيدگي در جو زيادتر از گندم است و جو پس از يولاف حساس ترين غله به خوابيدگي است (امام، 1382).
1-8- مقاومت جو
جو يکي از سازگارترين غلات است که در شرايط آب و هوايي مساعد، در خاک حاصلخيز که قابليت نگهداري آب در آن زياد باشد، و همچنين در خاک هايي که pH آنها بين 7 تا 8 باشد توليد مي شود. اين گياه نسبت به گندم در برابر خشکي مقاوم تر است و بنابراين در آب و هوايي که آب، سبب محدود کردن توليد غلات مي شود، جو مي تواند بيشترين محصول را توليد کند. در شرايط ديم هم عملکرد جو بهتر از گندم و چاودار مي باشد. توليد جو در همه نوع زميني با بارندگي ساليانه 200 تا 250 ميليمتر امکان پذير است. جو نسبت به دماي بالا (بيش از 32 درجه سانتي گراد) مقاوم است. اما در شرايط آب و هواي مرطوب، در برابر دماي بالا بسيار حساس است. دانه جو نسبت به گندم براي جوانه زدن به رطوبت کمتري نياز دارد. در مواردي که پس از جوانه زدن دانه، گياه به علت کمبود رطوبت خشک شود، با فراهم شدن شرايط مساعد رطوبتي، گياه رشد مجدد خود را با شدت بيشتري آغاز مي نمايد. در مقايسه با ساير غلات، جو نسبت به شوري خاک، چه در مرحله جوانه زني و چه در مراحل ديگر مقاوم تر است. مقاومت به گرماي آخر فصل در جو زيادتر از گندم است. کارايي استفاده از آب در جو در شرايط تنش خشکي زيادتر از گندم است. افزون بر اين، کارايي استفاده از آب در ارقام ريشک دار زيادتر از ارقام بدون ريشک است. جو نسبت به شرايط غرقاب حساس است. الگوي پر شدن دانه ي جو همانند گندم است. فتوسنتز جاري تأمين کننده ي بخش عمده اي از هيدرات کربن لازم براي پر شدن دانه است. فتوسنتز سنبله 30 تا 43 درصد وزن نهايي دانه را تأمين مي کند (خدابنده، 1379).
1-9- تاريخچه گياه جو
منشاء واقعي جو هنوز ناشناخته است. اما بسياري از محققين، خاستگاه اين گياه را کوه هاي زاگرس در غرب ايران، آناتولي جنوبي و فلسطين مي دانند. بر پايه نظريه واليوف، مبداء جوي ريشک دار و غلاف دار، کشور اتيوپي و شمال آفريقا و مبداء نوع بدون ريشک، ريشک کوتاه و کلاهک دار، آسياي جنوب شرقي، به ويژه چين، ژاپن و تبت است. جو براي تعداد زيادي از مردمان نواحي سردسير و خشک (به خصوص خاور ميانه و شمال آفريقا) منبع غذايي مهمي به شمار مي رود. البته امروزه بيشتر براي خوراک دام و تهيه ي فراورده هاي تخميري از اين گياه استفاده مي کنند. غلات با سطح زير کشتي معادل 50 درصد زمين هاي زراعي جهان، نقش مهمي را در اکوسيستم هاي زراعي مناطق معتدله بعهده دارند ضمن اينکه غلات در سرتاسر جهان تأمين کننده بخش عمده نياز غذايي بشر هستند در کشورهاي در حال توسعه، غلات 70 درصد از نيازهاي روزانه انرژي و 70 درصد نياز پروتئيني را تأمين مي کنند (کبيريان، 1376).
1-10- اهميت اقتصادي جو
از جو استفاده هاي مختلفي مي کنند. بخش قابل توجهي از آن را به صورت درسته يا نيم کوب به عنوان خوراک دام مورد استفاده قرار مي دهند. ارزش غذايي دانه جو به دليل غلاف و پوشينک هاي داخلي و خارجي غير مغذي آن، تقريباً 5 درصد از دانه ذرت کمتر است. البته امروزه سعي مي شود با اصلاح نژاد جو، انواعي با ميزان بيشتري پروتئين و اسيد آمينه هاي ضروري به خصوص ليسين توليد شود.
از جو در پخت و پز براي تهيه ي انواع نان و سوپ استفاده مي شود. براي تهيه ي برخي غذاهاي کودک هم از جو استفاده مي کنند. بعضي انواع جو را پوست کنده يا نيم کوب مي کنند و پس از جدا نمودن غلاف، در تهيه سوپ به کار مي برند. در صنعت نانوايي ايران از جو بسيار کم استفاده مي کنند. در صورتي که مهندسين ژنتيک بتوانند ارزش غذايي اين دانه خوراکي را بهبود بخشند، جو مي تواند به عنوان يکي از غلات مهم همچون گندم در تهيه ي انواع غذاها و نان ها به کار رود. در برخي کشورها از جو در فرآورده هاي تخميري استفاده مي شود. مثلاً از دانه جو براي تهيه ي مالت استفاده مي نمايند. معمولاً از دانه هاي چاق و يکنواخت و همچنين دانه هايي که شکسته نباشند و پوست آنها کنده شده باشد، در تهيه ي اين فرآورده ها استفاده مي کنند (خدابنده، 1379).
معيارهاي کيفيت در تغذيه انسان و دام عواملي مثل انرژي متابوليکي- پروتئين خام قابل هضم و ميزان فيبرخام و مواد معدني مي باشد در جدول شماره 1-3 مواد موجود در دانه جو در مقايسه با دو گياه ديگر يعني گندم و يولاف که نقش مهمي در تغذيه انسان و دام دارند نشان داده شده است.

جدول 1-3- مقايسه مواد موجود در دانه جو، يولاف و گندم
ترکيب دانه (گرم بر کيلوگرم)جويولافگندمکربوهيدرات781698786پروتئين خام11852105فيبرخام5312135چربي185226ماده معدني312918
1-11- ساليسيليک اسيد
ساليسيليک اسيد (SA) يا اورتو هيدروکسي بنزوئيک اسيد و ترکيبات مربوطه به يک گروهي از ترکيبات فنلي تعلق دارند (ال تايب9، 2005). ساليسيليک اسيد بوسيله سلول هاي ريشه توليد مي شود و نقش محوري در تنظيم فرايند هاي فيزيولوژيکي مختلف مثل رشد، تکامل گياه، جذب يون، فتوسنتز و جوانه زني ايفا مي کند. يکي از مشتقات ساليسيليک اسيد، استيل ساليسيليک اسيد مي باشد که پس از جذب سريعا به ساليسيليک اسيد تبديل مي شود (ال تايب، 2005 ؛ پوپووا و همکاران10، 1997 ؛ راسکين11، 1992) ميکروارگانيسمهاي مختلف، ساليسيليک اسيد را از مسير کوريزوميک اسيد که يک حد وسط مهم مسير شيکيميک اسيد است، سنتز و به بيرون ترشح مي کنند. مقدار زيادي از ساليسيک اسيد در نمونه هاي خاک برداشته شده از ريزوسفر ذرت و لوبيا گزارش شده است (ال تايب،2005). بالک و هارپر در سال 1981 در تحقيقي روي بافتهاي ريشه يولاف گزارش کردند که ميزان مهار کنندگي ساليسيليک اسيد به غلظت آن و pH وابسته است. زيرا جذب ساليسيليک اسيد تحت تأثير pH است و خاصيت مهارکنندگي ساليسيليک اسيد افزايش مي يابد. ساليسيليک اسيد توليد شده توسط گياهان اثر آللوپاتيک روي گياهان اعمال مي کند. همچنين ساليسيليک اسيد اثر مهارکنندگي روي بيوسنتز اتيلن دارد که اين اثر نيز به pH محيط عمل وابسته است (ال تايب،2005 و راسکين، 1992). عواملي مثل (کنترل ژني، اندازه دانه، پوست دانه، زيست پذيري، کشت و کار عميق، رطوبت خاک، غلظت اکسيژن و دما)، جوانه زني و ظهور گياهچه را تحت تأثير قرار مي دهند (راجاسکاران و همکاران12،2002). همچنين درجه حرارت پائين خاک، رطوبت پائين و پوسته از عواملي هستند که جوانه زني، ظهور و توان گياهچه ها را کاهش مي دهند (راجاسکاران و همکاران،2002). انهليگ (1989) و سنارانتا (2000) بيان کردند که ساليسيليک اسيد يک مولکول علامتي مهم براي ميانجيگري پاسخهاي گياهان در برابر تنشهاي محيطي است، ساليسيليک اسيد در جوانه زني نقش دارد و سپس راجاسکاران (2002) و شکيرووا13 (2003) نشان دادند که کاربرد خارجي ساليسيليک اسيد باعث تحريک جوانه زني مي شود و بالاخره ، ال تايب (2005) به اثر تحريک کنندگي ساليسيليک اسيد بر جوانه زني بذر جو پي برد (ال تايب،2005). در مقايسه اي که بر تيپ وحشي و جهش يافته (Arabidopsis) انجام گرفت، ساليسيليک اسيد را بعنوان بر طرف کننده آسيبهاي اکسيداتيو در طي جوانه زني بذر معرفي کردند (متوالي14 و همکاران،2003).
1-12- تنش
تنش يا استرس، واژه اي است که اولين بار توسط دانشمندان علوم بيولوژيک در مورد موجودات زنده بکار برده شد. بعدها اين واژه از علم فيزيک گرفته شد و آن را به عنوان هر عاملي که امکان بالقوه موارد آوردن صدمه به موجودات زنده را دارد تعريف نمودند. تنش نتيج? روند غيرعادي فرآيندهاي فيزيولوژيکي است که از تأثير يک يا ترکيبي از عوامل تربيتي و محيطي حاصل مي شود. همان طوري که در تعريف آمده تنش داراي توان آسيب رساني مي باشد که به صورت سيستم يک متابوليسم غيرعادي اتفاق مي افتد و ممکن است به صورت افت رشد، مرگ گياه و يا مرگ بخشي از گياه بروز کند (حکمت شعار، 1372).

1-13- تنش خشكي
واژه خشکي يک اصطلاح هواشناسي بوده و بيانگر مواردي است که در آن مقدار بارندگي کمتر از مقدار تبخير و تعرق بالقوه شود. چون کمبود باران باعث تنش کمبود خواهد شد. لذا واژه تنش خشکي براي مواردي که تنش در اثر عدم وقوع بارندگي مفيد ايجاد شده است بکار مي رود و بعبارت ديگر، در اين حالت تنش کمبود آب به طور طبيعي مدنظر است. اگر گياه به طور مصنوعي تحت شرايط تنش رطوبتي قرار گيرد در اين صورت واژه تنش کمبود آب بکار برده مي شود. چنانچه در اثر خشکي هوا رطوبت داخلي گياه به کمتر از 50% مقدار عادي خود برسد، در اين صورت گياه دچار آبکشيدگي شده و چنانچه رطوبت داخلي گياه کمتر از مقدار عادي، ولي بالاتر از 50% باشد به آن پسابيدگي گويند. (سرمدينا، 1374). در کشور ما نيز بجز سواحل درياي خزر و قسمتهاي کوچکي از شمال غربي بقيه مناطق تماماً بجز نقاط خشک و نيمه خشک محسوب مي گردند و اين در حالي است که مناطق خشک کشورمان نسبت به مناطق نيمه خشک آن از وسعت بيشتري برخوردار است (اهدايي، 1372).تنش خشکي مهمترين عامل در تغييرات شيميايي و فيزيولوژيکي و تغييرات سلولي در گياهان مي باشد (وانگ15 و همکاران، 2003).اولين پاسخ بيولوژيکي که گياهان در مقابل تنش خشکي از خود نشان مي دهند، کاهش رشد است. اگر طول دوره تنش خشکي طولاني باشد گياهان بلافاصله رشد قسمت هاي بالايي را کاهش داده و در عوض ريشه ها طويل تر مي شود و رشد بيشتري مي کنند تا آب بيشتري را از اعماق جذب کنند (ين16 و همکاران، 2005).
از نظر تکامل، تحمل به خشکي به عنوان توان زنده ماندن يک گونه از نسلي به نسل ديگر در شرايط آب قابل دسترسي محدود تعريف مي شود. ولي در مفهوم کشاورزان تحمل به خشکي شامل توان توليد اقتصادي يک محصول در شرايط آب قابل دسترس محدود مي باشد (مرجاني و همکاران، 1383). تنش خشکي در گياهان باعث تغييرات مورفولوژيکي، فيزيولوژيکي و متابوليکي مي گردد. به طور کلي گياهچه هاي جوان به خشکي حساترند و تفاوت ژنتيکي در مقابله با خشکي ممکن است در گياهچه آشکار شود و همين امرممکن است فرصت مفيدي براي به گزيني و انتخاب باشد (حيدري همکاران،1386).
خشکي برجنبه هاي رشد، اندامهاي هوايي و کاهش توليد ماده خشک تأثيرگذاراست از آنجايي که رشد و نمو گياهان از جوانه زني شروع مي شود و براي ادامه حيات بايد آن بذر جوانه بزند تا بتواند خود را با شرايط محيطي وفق دهد و در خاک مستقر گردد و با توجه به اين که ازحساسترين مرحله زندگي يک گياه، مرحله جوانه زني و گياهچه است، با موفقيت گذراندن اين دوره نقش مهمي را در



قیمت: تومان


پاسخ دهید