پايان نامه
مقطع کارشناسي ارشد
رشته: MBA
عنوان
بررسي عوامل کليدي موفقيت مديريت دانش در سازمان هاي تحقيقاتي
(مطالعه موردي: يکي از سازمان هاي تحقيقات دفاعي ج.ا.ايران)
استاد راهنما: دکتر محمد فتحيان
استاد مشاور: دکتر علي تاجدين
دانشجو: عبداله رمضاني
(زمستان 1390)
تقديم به:
پدر عزيز،
مادر مهربان
و همسر عزيز و مهربانم
تقدير و تشکر:
از استاد راهنماي ارجمند جناب آقاي دکتر محمد فتحيان که در تمامي مراحل انجام اين تحقيق با راهنمايي هاي ارزشمند و ارزنده خود، چراغ راه اينجانب بودند صميمانه قدرداني مي نمايم.
از استاد گرامي جناب آقاي دکتر علي تاجدين که در مراحل انجام تحقيق اينجانب را از مشاورات ارزنده خود برخوردار نمودند کمال تشکر و قدرداني را مي نمايم.
از مسئولين محترم سازمان تحقيقات خودکفايي، مديران و محققين اين سازمان که در انجام اين تحقيق ياريم نمودند تشکر مي نمايم.
و در پايان از پدر، مادر و همسر مهربان، عزيز و دلسوزم که با صبوري و تحمل مشکلات مرا در طول تحصيل و نيز انجام اين تحقيق همراهي نمودند از صميم قلب تشکر و قدرداني مي نمايم.
چکيده :
امروزه دانش منبع اصلي قدرت بوده و کسب اقتدار در جهان امروز مرهون توليد علم و دانش و مديريت آن است.
در اين ميان، سازمان هاي دانشي همچون سازمان هاي تحقيقاتي نيز نيازمندند تا در اين محيط متلاطم با بکارگيري ابزار مديريت دانش به خلق نوآوري کمک نمايند. براي تحقق اين هدف، اين گونه سازمان ها با انبوهي از موضوعات مديريت دانش مواجه اند که بايد آن ها را مورد توجه و پژوهش قرار دهند. از جمله اين موضوعات “شناسايي عوامل کليدي موفقيت مديريت دانش” است.
در راستاي پرداختن به اين ضرورت، اين تحقيق با بررسي مباني نظري و عملي مقوله مديريت دانش و مطالعه عوامل کليدي موفقيت موثر در سازمان هاي دانش محور، عوامل هشت گانه کليدي موفقيت مديريت دانش را در يکي از سازمان هاي تحقيقات دفاعي کشور ج.ا. ايران ارائه داده است.
کليد واژه: دانش، مديريت دانش، عوامل کليدي موفقيت، سازمان تحقيقاتي
فهرست مطالب
فصل اول: مقدمه و کليات تحقيق11-1 مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………22-1 موضوع تحقيق…………………………………………………………………………………………………………………………………………………23-1 تعريف و بيان مسئله……………………………………………………………………………………………………………………………………………24-1 اهميت و ضرورت انجام تحقيق…………………………………………………………………………………………………………………………….35-1 اهداف تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………………………………………56-1 سوالات تحقيق………………………………………………………………………………………………………………………………………………….57-1 تعرف واژگان کليدي………………………………………………………………………………………………………………………………………..58-1 روش تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..69-1 قلمرو تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..610-1 محدوديت هاي تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………………………..6فصل دوم: ادبيات تحقيق8بخش اول: سازمان هاي تحقيقاتي91-1-2 مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….102-1-2 ماهيت تحقيق و سازمان تحقيقاتي …………………………………………………………………………………………………………………….103-1-2 ضرورت و اهميت تحقيقات……………………………………………………………………………………………………………………………..124-1-2 وجه تمايز سازمانهاي تحقيقاتي با ساير سازمانها…………………………………………………………………………………………………….145-1-2 چالش هاي پيش روي سازمانهاي تحقيقاتي………………………………………………………………………………………………………….17بخش دوم: مديريت دانش191-2-2 مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………202-2-2 دانش: ماهيت، سلسله مراتب و انواع آن………………………………………………………………………………………………………………203-2-2 مديريت دانش………………………………………………………………………………………………………………………………………………..234-2-2 مديريت دانش در سازمان هاي تحقيقاتي…………………………………………………………………………………………………………….255-2-2 عوامل كليدي اجراي موفق مديريت دانش…………………………………………………………………………………………………………..26فصل سوم: روش تحقيق311-3 مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….322-3 جامعه و نمونه آماري…………………………………………………………………………………………………………………………………………..321-2-3 اطلاعات توصيفي خبرگان گروه اول …………………………………………………………………………………………………………………332-2-3 ويژگيهاي خبرگان گروه دوم …………………………………………………………………………………………………………………………..333-3 روش جمع آوري اطلاعات …………………………………………………………………………………………………………………………………344-3 ابزار جمع آوري اطلاعات (داده ها)………………………………………………………………………………………………………………………345-3 مراحل جمع آوري اطلاعات………………………………………………………………………………………………………………………………..346-3 مراحل تحليل داده ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………..351-6-3 روايي و پايايي پرسشنامه…………………………………………………………………………………………………………………………………..352-6-3 کفايت نمونه گيري………………………………………………………………………………………………………………………………………..373-6-3 تحليل عاملي………………………………………………………………………………………………………………………………………………..394-6-3 آزمون فريدمن………………………………………………………………………………………………………………………………………………39فصل چهارم: محاسبات و يافته هاي تحقيق421-4 مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….432-4 تجزيه و تحليل پرسشنامه شماره يک………………………………………………………………………………………………………………………433-4 تجزيه و تحليل پرسشنامه شماره 2………………………………………………………………………………………………………………………….431-3-4 اطلاعات توصيفي خبرگان گروه دوم…………………………………………………………………………………………………………………444-4 تجزيه و تحليل و نتايج حاصل از پرسشنامه شماره2……………………………………………………………………………………………………451-4-4 تجزيه وتحليل قابليت اطمينان(پايايي)…………………………………………………………………………………………………………………472-4-4 کفايت نمونه گيري…………………………………………………………………………………………………………………………………………473-4-4 تحليل عاملي…………………………………………………………………………………………………………………………………………………484-4-4 آزمون فريدمن………………………………………………………………………………………………………………………………………………57فصل پنجم: نتيجه گيري و پيشنهادات611-5 نتيجه گيري ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………622-5 پيشنهادات…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………64منابع و مراجع…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..71پيوست ها………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..79
فهرست جداول
جدول1-2 عوامل موفقيت مديريت دانش………………………………………………………………………………………………………………………28جدول 1-4 عناوين متغييرهاي بكار گرفته شده در نرم افزار……………………………………………………………………………………………….45جدول 2-4 ضريب آلفا……………………………………………………………………………………………………………………………………………..47جدول 3-4 ضريب دو نيمه گاتمن……………………………………………………………………………………………………………………………….47جدول 4-4 شاخص KMO و آزمون بارتلت ……………………………………………………………………………………………………………….48جدول6-4 واريانس کل…………………………………………………………………………………………………………………………………………….50جدول7-4 ماتريس اجزا يا عامل هاي چرخيده نشده……………………………………………………………………………………………………….51جدول8-4 ماتريس چرخيده شده اجزا…………………………………………………………………………………………………………………………53جدول9-4 محتواي عوامل اصلي………………………………………………………………………………………………………………………………..54جدول10-4 عناوين عوامل اصلي…………………………………………………………………………………………………………………………………56جدول11-4 آماره آزمون فريدمن………………………………………………………………………………………………………………………………57جدول12-4 آماره توصيفي آزمون فريدمن…………………………………………………………………………………………………………………..57جدول13-4 آماره رتبه بندي آزمون فريدمن…………………………………………………………………………………………………………………58جدول14-4 محاسبه متوسط ميانگين رتبه متغيرها……………………………………………………………………………………………………………59جدول15-4 رتبه بندي عوامل اصلي……………………………………………………………………………………………………………………………60
فهرست تصاوير و نمودارها
شکل1-2 ارتباط بازگشتي ميان داده، اطلاعات و دانش……………………………………………………………………………………………………….21شکل2-2 پيشران سرمايه تحقيق و توسعه دانشگاه ها و مراکز تحقيقاتي…………………………………………………………………………………..26شکل 1-3 ساختار تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………………………………..40نمودار 1-4 اطلاعات توصيفي خبرگان گروه دوم از نظر ميزان تحصيلات……………………………………………………………………………..44نمودار 2-4 اطلاعات توصيفي خبرگان گروه دوم از نظر سابقه خدمت تحقيقاتي…………………………………………………………………….44نمودار3-4 اطلاعات توصيفي خبرگان گروه دوم از نظر سن………………………………………………………………………………………………..45نمودار4-1 تصوير گرافيکي مقادير ويژه…………………………………………………………………………………………………………………………..51
فهرست فرمول ها
فرمول1-3 محاسبه حجم نمونه بر اساس حجم جامعه……………………………………………………………………………………………32 فرمول2-3 محاسبه ضريب آلفاي كرونباخ…………………………………………………………………………………………………………………36فرمول3-3 محاسبه شاخص(کي.ام. اُ.)………………………………………………………………………………………………………………………………38
فصل اول
مقدمه و کليات تحقيق
1-1 مقدمه
آنچه که در اين فصل به آن مي پردازيم، بيان کلياتي از تحقيق صورت گرفته مي باشد. با ذکر موضوع تحقيق، مسئله تعريف و بيان مي گردد و با اشاره مختصر به ضرورت و اهميت تحقيق به بيان اهداف اصلي ما از پرداختن به چنين موضوعي مي پردازيم.
در ادامه با توجه به هدف گذاري ما در اين تحقيق، سوالات، قلمرو زماني و مکاني تحقيق و نيز روش تحقيق ذکر مي گردد. همچنين براي اينکه خوانندگان عزيز و ما برداشت يکساني از موضوعات مطرح شده داشته باشيم، به تعريف واژگان کليدي در اين فصل پرداختيم. البته در فصل بعدي به صورت کاملتر و دقيق تر به تشريح اين مفاهيم به همراه مفاهيم ديگر مي پردازيم.
در پايان اين فصل به بيان بعضي از مشکلات و محدوديت هايي که در خلال انجام کار بويژه انجام کارهاي ميداني با آن ها روبرو شديم، مي پردازيم.

2-1 موضوع تحقيق
موضوع تحقيق عبارت است از: ” بررسي عوامل کليدي موفقيت مديريت دانش در سازمان هاي تحقيقاتي (موردکاوي در يکي از سازمان هاي تحقيقاتي دفاعي )”
3-1 تعريف و بيان مسئله
عصر حاضر، عصر تغييرات است. سازمان ها براي اينكه بتوانند در محيط متغير و آشوبناك كنوني به چالش ها پاسخ داده و تهديدات را تبديل به فرصت نمايند، از يكسو نيازمند خلاقيت و نوآوري هستند و از سوي ديگر براي تحقق خلاقيت و نوآوري، دانش و سرمايه هاي فكري منبع اصلي و كليدي بشمار مي روند. اين امر موجب شده است تا حرکت جامعه بشري به سمت “جامعه دانش محور” سرعت بگيرد تا حدي که تمام ابعاد توسعه بشر امروز با صفت “دانش محور” مزين شود.
امروزه دانش منبع اصلي قدرت بوده و کسب اقتدار در جهان امروز مرهون توليد علم و دانش و مديريت آن است. پيتر دراکر به عنوان پدر علم مديريت، با تاييد اين موضوع، دانش را به عنوان پايه هاي رقابت در جامعه فراصنعتي معرفي مي نمايد.
در اين ميان، سازمان هاي دانشي همچون سازمان هاي تحقيقاتي نيز نيازمندند تا در اين محيط متلاطم با بکارگيري ابزار مديريت دانش به خلق نوآوري کمک نمايند. براي تحقق اين هدف، اين گونه سازمان ها با انبوهي از موضوعات مديريت دانش مواجه اند که بايد آن ها را مورد توجه و پژوهش قرار دهند. از جمله اين موضوعات “شناسايي عوامل کليدي موفقيت مديريت دانش” است.
اين مقاله با استفاده از ادبيات “مديريت دانش”، و “سازمان هاي تحقيقاتي” و نيز به پشتوانه فعاليت هاي تحقيقاتي انجام شده در طي سال هاي اخير، تلاش دارد تا با شناخت مشخصه هاي اصلي سازمان هاي تحقيقاتي و معرفي عوامل کليدي موثر بر موفقيت مديريت دانش در اين گونه سازمان ها، آن ها را در شناخت و تحليل موضوعات فوق و نيز توسعه مديريت دانش در عرصه هاي مختلف سازماني کمک نمايد.
4-1 اهميت و ضرورت انجام تحقيق
در سالهاي اخير مديريت دانش سازماني به يکي از دغدغه هاي مهم مديران تبديل شده است. براي مواجه با يک اقتصاد دانشي و شرکت در رقابت هاي مبتني بر دانش، هر سازمان بايد قادر باشد که انواع دانش خود را حفظ کرده و ارزش هاي استراتژيک آن را به حداکثر برساند.
دستيابي به دانش نهان افراد داراي موانعي است نظير:
1- ناشناخته بودن عناصر و حيطه هاي دانش ضمني افراد
2- ناآشنايي با موانع فرهنگي، فني و سازماني دستيابي به دانش سازماني بر پايه توليد، کسب، غني سازي و بازيابي دانش
3- شناخت ناکافي فنون و روشهاي تبديل دانش ضمني به دانش آشکار سازماني
4- شناخت ناکافي با نحوه چيدمان دانش ضمني در پيشبرد و ارتقاي کيفيت فعاليت هاي سازماني
همچنين اجراي مديريت دانش چالش هاي بسياري را براي سازمان ايجاد مي کند(داونپورت1،1998)، احتياج به مقادير زيادي از منابع سازماني، تکنيک هاي گوناگون و ابزارهاي مرتبط با آن ها دارد و نيز نيازمند صرف زمان زيادي براي رسيدن به موفقيت است.
از بخش هاي آسيب رسان به دانش سازماني صنايع، ريزش(به دليل بازنشستگي، ترک سازمان، ازکارافتادگي، فوت و جابجايي) نيروهاي خبره آن است.
برنامه ريزي استراتژيک مديريت دانش براي طراحي و پياده سازي موفق مديريت دانش و سيستم هاي آن ضروري است.
اشتغال نگارنده در اين حوزه و درک اهميت دانش در آن و دانشي بودن فعاليت کارکنان، انگيزه لازم براي انجام اين تحقيق را بوجود آورد.
5-1 اهداف تحقيق
اين تحقيق اهداف زير را دنبال مي کند:
* شناسايي عوامل مؤثر بر استقرار موفقيت آميز سيستم مديريت دانش در سازمان هاي تحقيقات دفاعي
* اولويت بندي عوامل مؤثر بر استقرار موفقيت آميز سيستم مديريت دانش در سازمان هاي تحقيقات دفاعي
* تبيين نيازمندي هاي استقرار موفقيت آميز سيستم مديريت دانش در سازمان هاي تحقيقات دفاعي
6-1 سوالات تحقيق
بطور کلي مهم ترين سوالات تحقيق به شرح زير مي باشد:
1. عوامل مؤثر بر استقرار موفقيت آميز مديريت دانش در سازمان هاي تحقيقات دفاعي كدامند؟
2. كدام يک از عوامل نقش مهمتري در استقرار موفقيت آميز مديريت دانش در سازمان هاي تحقيقات دفاعي دارد؟
7-1 تعرف واژگان کليدي
دانش: از ديدگاه ماراکاس2 (1999) “دانش” معنا يا مفهومي است که از فکر پديد آمده و بدون آن، “اطلاعات” يا “داده” تلقي مي شود.
مديريت دانش: گاندي3(2004) در تعريفي ساده و نسبتاً جامع، مديريت دانش را کوششي هماهنگ براي تصرف دانش حياتي سازمان، اشتراک دانش ميان يک سازمان و برجسته کردن حافظه جمعي سازماني براي بهبود تصميم گيري، افزايش بهره وري و نوآوري مي داند.
تحقيق و توسعه: سازمان همکاري و توسعه اقتصادي4، تحقيق و توسعه را اين چنين تعريف مي کند کار خلاقي که بر پايه اي نظام يافته انجام مي شود، تا گنجينـه دانش علمي و فني حاصل از آن، به‌منظـور ابداع کاربـردهاي جـديد، مورد بهــره برداري قرار بگيرد.
8-1 روش تحقيق
روش انجام اين تحقيق توصيفي پيمايشي مي باشد و از مطالعات کتابخانه اي شروع شده است و سپس با مصاحبه از خبرگان و تهيه و توزيع پرسش نامه متعدد بين آن ها در چند مرحله و در نهايت با تجزيه و تحليل آن ها و نتيجه گيري، تحقيق به پايان رسيده است.
9-1 قلمرو تحقيق
قلمرو موضوعي، زماني، مکاني و سازماني تحقيق به شرح زير مي باشد:
قلمرو موضوعي: اين پژوهش در حوزه مديريت دانش قرار دارد.
قلمرو زماني: اين تحقيق در خلال سال هاي 1389 تا 1390 انجام پذيرفته است.
قلمرو مکاني-سازماني: اين تحقيق در يکي از سازمان هاي تحقيقاتي دفاعي مستقر در تهران انجام شده است.
10-1 محدوديت هاي تحقيق
در اين تحقيق با بعضي از محدوديت ها مواجه شده ايم که به شرح زير مي باشد:
1. ميزان شناخت کم محققين سازمان تحقيقاتي مزبور از مديريت دانش
2. آشنايي کم محققين سازمان تحقيقاتي مزبور با فلسفه تحقيقات علوم انساني و اجتماعي
3. دشواري دستيابي به مديران ارشد سازمان تحقيقات
4. الزام رعايت ملاحظات امنيتي-حفاظتي در فرآيند مصاحبه ها، توزيع و جمع آوري پرسشنامه ها
فصل دوم
ادبيات تحقيق
بخش اول
سازمان هاي تحقيقاتي
1-1-2 مقدمه
براي اينکه بتوان يک سيستم مديريت دانش مناسب براي سازمان تحقيقات طراحي، پياده سازي و اجرا نمود، قبل از هر کاري مي بايست سازمان هاي تحقيقاتي را بشناسيم و با شناخت کافي از سازمان، کارکنان و ديگر ارکان آن به اين امر بپردازيم. با توجه به اين مهم در اين بخش به تعاريف گوناگون سازمان هاي تحقيقاتي، وجوه تمايز اين گونه سازمان ها با ديگر سازمان ها و چالش هاي کاري آن ها پرداخته شده که به شرح آتي مي باشد.
2-1-2 ماهيت تحقيق و سازمان تحقيقاتي
سازمان همکاري و توسعه اقتصادي5، تحقيق و توسعه را اين چنين تعريف مي کند کار خلاقي که بر پايه اي نظام يافته انجام مي شود، تا گنجينـه دانش علمي و فني حاصل از آن، به‌منظـور ابداع کاربـردهاي جـديد، مورد بهــره برداري قرار بگيرد(شاهميرزايي، 1389).
تحقيق در اصطلاح، به علم و فن يا حرفه اي اطلاق مي شود که در اثر آن مجهولاتي در حوزه هاي علمي، اقتصادي يا اجتماعي روشن و نمايان مي شود. تحقيق را مي توان مجموعه فعاليت ها دانست که پژوهشگر با استفاده از آنها به واقعيت پي برده و روش هاي تحقيق ابزارهاي دستيابي به اين واقعيات اند(عرب مازار و همکاران، 1388).
فعاليت هاي تحقيق و توسعه سه نوع تحقيق شامل تحقيقات پايه(بنيادي)6، تحقيقات کاربردي7 و تحقيقات توسعه اي را پوشش مي دهند.
تحقيقات پايه عبارت است از تحقيقات ابتدايي که براي کسب دانش علمي جديد انجام مي گيرد. اين نوع تحقيقات، يافته هاي علمي را در قالب قوانين کلي و با استفاده از طرحها و نظريه هاي تبييني پايه ريزي مي کنند. نتايج تحقيقات پايه اي به طور کلي داراي ارزش مبادلاتي نيست و معمولاً در نشريات علمي چاپ مي شود يا به نهادها و دانشگاه هاي متقاضي اين نتايج، ارسال مي شود.
تحقيقات کاربردي به منظور تعيين کاربردهايي در به کارگيري يافته هاي تحقيقات پايه و يا به منظور تعيين روش هاي جديد يا راه هاي به دست آوردن برخي هدفهاي خاص از پيش تعيين شده و به منظور حل مشکلات معين به اجرا در مي آيد.
تحقيقات توسعه اي به منظور توسعه تجربي عبارت است از کاربرد دانش به منظور توليد مواد، ابزار، محصولها، فرايندها، روشها و همچنين توليد و ارائه خدمات جديد و يا خيلي پيشرفته. سهم تحقيقات توسعه اي را مي توان در ارتباط تنگاتنگ آن با قابليت هاي فناورانه هر کشور سنجيد(عرب مازار و همکاران،1388).
سازمان هايي که با عنوان سازمان هاي تحقيقاتي ناميده مي شوند ساختار، ماموريت و وظايف يکساني ندارند; اما در مقابل، ويژگي هايي دارند که آن ها را از ساير سازمان ها جدا مي کند. اين ويژگي ها باعث تمايز آن ها از بنگاه هاي تجاري، دانشگاه ها و شرکت هاي مشاوره مي شوند. اين وجه تمايز در وهله اول در تعريف اين سازمان ها و سپس در گستره فعاليت آن ها به چشم مي خورد(ضيايي، 1387).
در يک تقسيم بندي کلي مي توان کليه سازمان هايي را که فعاليت هاي تحقيقاتي انجام مي دهند به سه دسته تقسيم کرد: دسته اول دانشگاه ها، دسته دوم بخش هاي تحقيق و توسعه8 بنگاه هاي تجاري و دسته سوم ساير سازمان ها. نام مناسب براي دسته سوم از نظر انجمن سازمان هاي تحقيق و فناوري مستقل اروپا9، سازمان هاي تحقيق و فناوري است. از نظر اين انجمن، سازمان هاي تحقيق و فناوري عبارتند از: سازمان هايي که فعاليت غالب آن ها ارائه خدمات تحقيقاتي، توسعه فناوري و نوآوري به شرکت ها، سازمان هاي دولتي و ساير مشتريان است.
ليتنر10(2005)، اين سازمان ها را به عنوان سازمان هايي که کسب و کار اصلي تحقيق و توسعه با هدف افزايش و بهبود عملکرد و نوآورانه مشتريان خود تعريف کرده است(ضيايي، 1387).
چنانکه مشخص است، چنين تعاريفي طيف وسيعي از سازمان ها را شامل مي شود، اما در عين حال مي توان وجه تمايز اين سازمان ها با دانشگاه ها را در اين دانست که فعاليت غالب دانشگاه ها و موسسات مشابه، فعاليت آموزسي است. همچنين فعاليت غالب در شرکت ها، توليد و فروش کالا و خدمات مي باشد، در صورتي که فعاليت غالب در اين سازمان ها، تحقيق و توسعه و خدمات وابسته به آن است. از سوي ديگر، تفاوت اين سازمان ها با شرکت هاي مشاوره فني اين است که سازمان هاي تحقيقاتي به طور همزمان هم سودآوري و هم ارائه يک کالاي عمومي را دنبال مي کنند، اما شرکت هاي مشاوره تنها به دنبال سودآوري هستند. به هر حال، گاهي سازمان هاي تحقيقاتي به صورت رقيب شرکت هاي مشاوره فني درمي آيند(ضيايي، 1387).
از ديدگاه نظام ملي نوآوري، نقش اصلي سازمان هاي تحقيقاتي به عنوان واسط يا پل بين دو حوزه تحقيق و بنگاه هاي خصوصي عبارتند از:
1- تبديل دستاوردهاي تحقيقاتي به منافع اقتصادي(توليد کالاي جديد و يا بهبود کالاي موجود و کاهش قيمت)
2- نقل و انتقال دانش بين فعالان حوزه هاي مختلف
3- توليد دانش
4- ايجاد شبکه بين فعالان عرصه هاي مختلف، شرکت هاي مشاوره، بنگاه هاي توليدي و مراکز آموزش عالي و تحقيقاتي
3-1-2 ضرورت و اهميت تحقيقات
براي بيان اهميت تحقيقات در دنياي امروز، بايد گفت امروزه تحقيقات از موضع حاشيه نشيني خارج شده و در خط مقدم جبهه رقابت و نوآوري قرار دارد. توليد اطلاعات مستلزم تحقيق است؛ بنابراين، انتظار مي رود در عصر اطلاعات، تحقيق يکي از مهمترين شغلها به شمار آيد. بررسي ها نشان مي دهد متوسط بازگشت سرمايه در تحقيقات صنعتي 30 به يک است. که اين مسئله نقش مهم تحقيقات در شکوفايي اقتصاد کشور را نشان مي دهد (شاهميرزايي،1384).
تحقيقات ابزار توسعه و گسترش مرزهاي علم و دانش مي باشد و سازمان هاي تحقيقاتي- دانشگاه ها و مراکز تحقيقاتي- به عنوان متولي امر تحقيقات از طريق انجام تحقيقات کاربردي، توسعه اي و بنيادي مرزهاي علم و دانش را در تمام زمينه ها گسترش داده و راه حل هاي منسجمي را براي چالش هايي که بشر دچار آن ها شده است ارائه مي نمايند(بندريان، 1384).
در نگرش سنتي، به دانشگاه ها و مراکز تحقيقاتي به عنوان توليد کننده و اشاعه دهنده علم و دانش نگريسته مي شد لذا يافته هاي تحقيقاتي به گوشه کتابخانه ها منتقل و در آنجا نگهداري و پس از مدتي منسوخ مي شد. اما در نگرش جديد، اين مراکز داراي مسئوليت بيشتري در تبديل دستاوردهاي تحقيقاتي خود به عوامل فراهم کننده رشد اقتصادي، رفاه عمومي و ثروت جامعه مي باشند(بندريان، 1384).
به طور کلي، بين سرمايه گذاري در تحقيقات، با درآمد ملي و نرخ رشد اقتصادي همبستگي وجود دارد. در سرمايه گذاري در زمينه پژوهش، فناوري و نوآوري، روند رو به رشدي هم از لحاظ مبلغ و هم از لحاظ نسبت آن به درآمد ملي مشاهده مي شود. در عين حال بايد توجه کرد که لزوماً براي همه کشورها و در همه زمان ها، بين اين سرمايه گذاري ها و رشد اقتصادي رابطه همبستگي مثبت وجود ندارد(ضيايي، 1387).
عرضه يافته ها و نتايج تحقيقاتي به بهره برداران تجاري و عوايد حاصل از آن مي تواند منابع مالي لازم را براي استمرار حيات سازمان هاي تحقيقاتي فراهم آورد. اين موضوع موجب جلب سرمايه هاي خصوصي به طرف تحقيقات، استقلال اقتصادي از منابع محدود دولتي و در نهايت،پويايي لازم در بخش تحقيقات مي شود(بندريان، 1384).
4-1-2 وجه تمايز سازمانهاي تحقيقاتي با ساير سازمانها
سازمان هاي تحقيقاتي از چهار جنبه با ديگر سازمان ها متفاوتند. اين جنبه ها عبارتند از:کارکناني که در آنها کار مي کنند، ايده هايي که آفريده مي شوند، نحوه بدست آوردن پشتوانه مالي تحقيقات و فرهنگ سازماني (بندريان، 1384).
کارکنان: کارکنان سازمانهاي تحقيقاتي معمولاً درجه کارشناسي ارشد به بالا داشته و از استعداد سطح بالايي برخوردارند. در طول دوره تحصيلي کارشناسي ارشد خود، تحت تاثير فرايند اجتماعي شدن، مي آموزند که به طور مستقل کار کنند و از خود ابتکار عمل در خور، نشان دهند (شاهميرزايي،1384).
استوارت11 (1997) بيان مي دارد که کارکنان دانش محور نسبت به کارکنان سنتي، در چندين مورد تفاوت دارند و اقدامات و سياستهاي آموزش و توسعه آنها توسعه يافته تر است. تعدادي از اين نقاط افتراق در زير خلاصه شده است (شاهميرزايي،1384):
کارکنان دانش محور، در ارزش اصلي شرکت نقش دارند. آنها به خلاقيتي که باعث حرکت سازمان مي شود، کمک مي کنند. باايجاد، تفسيرکردن و به کاربستن يادگيري سازمان، آنها حافظه سازماني هستند.
کارکنان دانش محور خوب آموزش ديده، خود انگيختـه و توفيـق گرا هستند. آنها مـــــي خواهند چالشهاي ذهني خود را حل کنند و دانش فني شان را توسعه دهند.
کارکنـان دانش محور سيـار هستند. آنها مــي توانند هرکجا جابجا شوند و مهمتر اينکه غالباً مي توانند هر جايي کار کنند.
کارکنان دانش محور مي خواهند رهبري شوند نه مديريت. آنها راجع به کارشان بيشتر از يک مديـري مي دانند که حتي آنها را آموزش مي دهد. آنها براي اينکه در حصول نتايج خلاق باشند، انتظار آزادي دارند و براي اينکه به سمت نيازهاي شرکت سوق داده شوند، انتظار هدايت دارند. آنها مديران سنتي را که دائماً به آنها امرونهي مي کنند، نمي خواهند.
در يک سازمان تحقيقاتي، معمولاً افرادي موفقند که ذهني تحليلگر، کنجکاو، مستقـل و متفکر داشته، داراي شخصيتــي درون گرا بوده و به فعاليتهاي علمي و رياضي علاقه مند باشند. چنين افرادي اغلب با فرهنگ، قابل انعطاف، خودانگيخته و کار محورند، ابهام (ناشناختگي) را تاب مي آورند و نياز شديد به استقلال عمل و تحول در محيط کار و کمي احترام دارند. در عين حال، موفقيت يک سازمان تحقيقاتي، مستلزم کار مشترک است بنابراين، کارکنان آن نبايد تکرو باشند. از اين رو، افراد بسيار درون گرا هم براي فعاليتهاي تحقيقاتي مناسب نيستند. ارتباط با همتايان و همکاران (داشتن مهارتهاي ارتباطي) امري بسيار ضـروري است، چرا که بيشتر ايــده هاي نو، صرفـاً با مطالعه منابـع مکتوب به دست نمي آيد، بلکه از طريق گفت وگو با محققاني که با مسائل مشابهي سروکار دارند، پيدا مـــــي شود .
در تشکيل يک گروه تحقيقاتي، بهتر آن است که نيروي کار متنوع باشد. سازمان تحقيقاتي فقط کارکنان ايده آفرين نمي خواهد بلکه به افراد کارآفرين، راهبران پروژه، رابطهاي اصلي، مربيان، کارکنان روابط عمومي و غيره هم نيازمند است. با ترکيب درستي از نيروي انساني، مي توان هنگام بروز تغييرات شديد در محيط سازمانهاي تحقيقاتي، بقاي سازمان را تضمين کرد.
ايده ها: ايده ها در يک سازمان تحقيقاتي، از طريق شبکه ارتباطي منحصر به فردي آفريده مي شوند و به وسيله خلقيات و خصــايل يک جامعه علمـي، به آساني اجرا مي گردند .
پشتوانه مالي: منابع مالي سازمانهاي تحقيقات در مجموع با تمامي سازمانهاي بزرگ مشابه، تفاوت دارد. براي مثال، در ايالات متحده حدود 50 درصد از بودجه تحقيقات توسط دولت فدرال تامين مي شود.
در کشور ما نيز براساس بند 26 قانون بودجه سال 1387 کل کشور، شرکتهاي دولتي موضوع ماده 160 قانون برنامه چهارم توسعه موظف شده بودند که دست کم يک درصد از درآمد عملياتي خود را صرف امور تحقيقاتي کنند (عرب مازار و همکاران، 1388).
سرمايه گذاري دولت فدرال بر روي تحقيـق پايه اي، تقريباً چهار برابر سرمايه گذاري در تحقيقات صنعتي است. حتي در مورد موسسات دانشگاهي، بيشترين حمايت مالي تحقيقات (بيش از 60 درصد) از سوي دولت فدرال انجام مي شود. باتوجه به اينکه منافع ناشي از بهره وري تحقيقاتي، فقط فرد يا سازمان حامي را در نظرندارد، بلکه کل جامعه را در بر مي گيرد؛ اين نحوه حمايت مالي به سازمانهاي تحقيقاتي ويـژگي منحصر به فردي بخشيده است(شاهميرزايي،1384).
فرهنگ : فرهنگ يک سازمان، با عوامل ملموس و غيرملموس ارتباط دارد. در مورد سازمان هاي تحقيقاتي عوامل ملموس همچون امکانات تحقيقاتي، تجهيزات آزمايشگاهي و ساختمان هاي اداري، و عوامل غيرملموس همچون قوانين، مقررات، ارزش ها و هنجارها مي باشد(شاهميرزايي،1384).
در يک فرهنگ مطلوب سازماني، افراد بايد احساس کنند که به سازمان تعلق دارند و داراي اهميت مي باشند و نيز بايد از اينکه عضو سازمان هستند احساس غرور نمايند. در يک سازمان تحقيقاتي بطور کلي فرهنگ سازماني بايد حامي خلاقيت، نوآوري، يادگيري و تجربه گرايي در جهت بقا و پيشرفت سازماني باشد ( بندريان، 1384).
بي ترديد اخلاق و تدوين منشور اخلاقي يکي از ارکان اساسي فرهنگ در سازمان هاي تحقيقاتي، نقش راهبردي در موفقيت معطوف به آينده سازمان دارد و دوري از آن سازمان هاي تحقيقاتي را به شدت آسيب پذير و متضرر کرده است. دستيابي سازمان هاي تحقيقاتي به اخلاق حرفه اي موجب مزيت استراتژيک مي گردد و اخلاق با بهينه سازي عملکرد، مزيت رقابتي مي آفريند( بندريان، 1384).
تاکيد بر آثار راهبردي اخلاق در موفقيت سازمان هاي تحقيقاتي را نبايد به معناي تلقي ابزار انگارانه از اخلاق دانست. سازمان برخوردار از دانايي، اخلاق را براي ارزش هاي اصيل اخلاقي تاکيد مي کند. سازمان هايي که اخلاق را صرفاً بعنوان ابزار اعتمادآفريني مورد توجه قرار مي دهند، در واقع از اخلاق تهي مي شوند و در نهايت از مزيت آفريني اخلاقي نيز محروم مي گردند.
ترويج اخلاق در سازمان به لحاظ عملي نيازمند آرمان، اهداف و برنامه است. مهم ترين اصول راهبردي براي ترويج اخلاق عبارتند از: حرمت و کرامت اصيل و نامشروط آدمي، آزادي فردي، عدالت و امانت، عدالت در اخلاق حرفه اي و … .
اين عناصر يعني کارکنان، ايده ها، پشتوانه مالي و فرهنگ، عناصر بنيادي يک سازمان تحقيقاتي هستند و مديران اين سازمان ها براي دستيابي به برتري و بهره وري بيشتر بايد اين ارکان را ماهرانه هماهنگ نمايند ( بندريان، 1384).

5-1-2 چالش هاي پيش روي سازمانهاي تحقيقاتي
تاکنون نظريه ها و دلايل مختلفي از سوي صاحبنظران در مورد چالش هاي پيش روي تحقيقات ارائه شده است که به طور عمده از بعد کلان موضوع، به اين مساله نگريسته اند؛ دلايلي از جمله کارا نبودن ساختار نظام تحقيقات، شرايط نامناسب سياسي و فرهنگي، مديريت ضعيف مؤسسات علمي و پژوهشي، نبود سيستم کارآمد اطلاع رساني و تبادل علمي، اعتبارات ناکافي تحقيقات، نادرست بودن ساختار نظام آموزش، به ويژه آموزش عالي، انگيزه ضعيف پژوهشگران و محققان، ساختار سازمانهاي دولتي و … که به طور عمده فارغ از مسائل درون سازماني مراکز تحقيقاتي، به چالش هاي تحقيقات در سازمانها و در سطح ملي پرداخته اند (سعيدي راد، 1385). اگرچه نمي توان ارتباط تنگاتنگ بين اين دو سطح (سطح ملي و سطح سازماني) را انکار کرد، اما لازم است تا بررسي بيشتري در مورد چالش هاي پيش روي تحقيقات در سازمانهاي دولتي و با تمرکز بر مسائل پيش روي واحدهاي تحقيق و توسعه در اين سازمان ها انجام داد.
از جمله مهم ترين چالشهاي پيش روي تحقيقات با تمرکز بر مسائل پيش روي واحدهاي تحقيق و توسعه در سازمانهاي دولتي را مي توان موارد ذيل نام برد: اعتماد و باور ضعيف مديريت سازمان به امر تحقيق، غيرمرتبط بودن رشته تحصيلي و سابقه تخصصي مديران واحدهاي تحقيقاتي، ضعف پژوهش هاي انجام شده توسط محققين خارج از سازمان ها (مشکلات برون سپاري طرح ها)، مشکلات جذب و نگهداري نيروهاي کيفي در بخش پژوهش، عدم مقبوليت واحدهاي تحقيقاتي از طرف ساير واحدهاي اجرايي سازمان، ساختار سازماني نامناسب واحدهاي تحقيقاتي، ضعف سيستم اطلاع رساني و دسترسي به آمار و اطلاعات و نتايج مطالعات و تحقيقات انجام شده، عدم دسترسي به بانک اطلاعاتي شرکتهاي مشاور مطالعاتي در هر يک از حوزه هاي تخصصي، فرايند طولاني تعيين اولويتها، بررسي و تصويب طرح هاي پيشنهادي و در نهايت ارزيابي طرح هاي انجام شده، و نبود مشارکت و همکاري واحدهاي تحقيق و توسعه با واحدهاي اجرايي در به کارگيري نتايج طرح ها(عرب مازار و همکاران, 1387).
بخش دوم
مديريت دانش
1-2-2 مقدمه
تام استوارت12(1997) طي مقاله اي در مجله فرچون، اين مساله را به شرکت ها يادآوري کرد که به آنچه مي دانند- سرمايه فکري- بيش از آنچه دارند يا سرمايه مادي اهميت دهند. پس از وي، پيتر دراکر دانش را به عنوان پايه هاي رقابت در جامعه فراصنعتي معرفي کرد(حسنوي و همکاران، 1390).
امروزه دانش کليد اصلي رقابت پذيري سازمان ها به شمار مي رود. سازمان هاي جديد مبتني بر دانش هستند و اين بدان معني است که آن ها بايد به گونه اي طراحي شوند که بتوانند دانش سازماني خود را شناخته، آن را احصا و ذخيره کرده و در موقع لزوم از آن بهره برداري نمايند. مجموعه اين عوامل پارادايم جديدي را در عصر مديريت بنا نهاده است که از آن به عنوان “مديريت دانش” ياد مي شود.

2-2-2 دانش: ماهيت، سلسله مراتب و انواع آن
پيش از آنکه به بحث مديريت دانش بپردازيم بايد دانش و جنبه هاي مختلف آن را بشناسيم. علاوه بر شناخت چيستي و ماهيت دانش، شناخت انواع دانش بويژه دانش ضمني و صريح از اهميت ويژه اي برخوردار است چراکه صريح سازي دانش هاي ضمني افراد سازمان داراي جايگاه ويژه اي است.
دانش نه تنها مي تواند فعاليت هاي سازمان را جهت دهي نمايد، بلکه مي تواند خريد و فروش شود چنانکه گفته مي شود که ژاپن تا چند سال آينده فقط دانش خواهد فروخت.
شايد به سختي بتوان ميان “داده13″، “اطلاعات14” و “دانش15” تفکيک قائل شد اما از ديدگاه کاربر مي توان اين سه مفهوم را از يکديگر متمايز نمود.
برخي دانش را صرفاً “اطلاعات” مي دانند و برخي ديگر، آن را محدود به “مهارت ها و تخصص هاي کاربردي” مي دانند.
اسميتي گاندي16(2004) دانش را در يک زنجيره چهارگانه اطلاعاتي- شامل داده، اطلاع، دانش و خرد- مي بيند. او معتقد است که داده ها به خودي خود عاري از مفهوم هستند و وقتي که به منظور خاصي سازماندهي گردند، تبديل به اطلاعات مي شوند. وقتي که اطلاعات مورد تحليل قرار گيرند، به دانش تبديل مي شوند و وقتي که دانش براي تصميم گيري بکار گرفته شود، تبديل به خرد مي شود. به طور خلاصه، هرگونه اطلاعات پردازش شده اي که در جهت تحقق اهداف سازمان مفيد باشد، به نوعي دانش است.
از ديدگاه ماراکاس17 (1999) “دانش” معنا يا مفهومي است که از فکر پديد آمده و بدون آن، “اطلاعات” يا “داده” تلقي مي شود.
بات18(2001) معتقد است ارتباط ميان داده، اطلاعات و دانش ارتباطي تکراري و برگشت پذير است(شکل(1-2)) و تبديل آن ها به يکديگر، بستگي به ميزان سازماندهي و تفسير آن ها دارد.
شکل1-2 ارتباط بازگشتي ميان داده، اطلاعات و دانش
در مجموع، با توجه به تعاريف گوناگون از دانش مي توان گفت که دانش متکي به اطلاعات است و شايد يکي از دلايل توجه بيشتر به دانش در عصر حاضر، ازدياد و گستردگي افزون تر اطلاعات است که براي غلبه، کنترل و استفاده درست از آن، راهي جز تبديل آن به دانش نيست.
علاوه بر تعاريف گوناگوني که از دانش ارائه شده است، نويسندگاني هستند که دانش را با عناويني نظير دانش تصريحي، ضمني، فردي، اجتماعي، ساختاري و … طبقه بندي مي نمايند.
آن چه که از برآيند نظريات دانشمندان مختلف برداشت مي شود، اين است که مي توان دانش را به دو دسته اصلي تصريحي يا آشکار و ضمني يا پنهان تقسيم بندي نمود.
دانش آشکار در بيان گاندي(2003) دانشي است که مدون و يا به فرمت هاي خاصي ارئه شده است و به آساني مي توان ديگران را در آن سهيم نمود.
به عقيده پولاني19(1966) دانش آشکار دانشي است که به روشني و بدون ابهام تدوين شده و به سادگي بيان و در پايگاه اطلاعاتي کدگذاري و ذخيره گردد. به عقيده وي دانش پنهان يک دانش غير آشکار است که در درون شخص وجود داشته و توصيف و انتقال آن دشوار است.
روزنبرگ20(1982) دانش ضمني را به عنوان دانش تکنيک ها، روش ها و طرح هايي مطرح کرد که فرد، ضمن رسيدن به نتايج دلخواه خود، آن ها را بدون آن که قادر باشد دليل واضحي برايشان بيان کند به کار مي گيرد.
اسميتي گاندي21 دانش پنهان را دانش و تجربه اي مي داند که يک فرد در طول سال ها از طريق تجربه، تعامل با ديگران و آزمون سعي و خطا بدست آورده است. از نظر او اين دانش تنها در ذهن افراد يا در يادداشت هاي شخصيشان قرار دارد.
اين دو بعد دانش، اگرچه از نظر ماهيت و ويژگي ها با يکديگر متفاوتند اما آنچه که مهم است، توجه به هر دو بعد دانش در طراحي و اعمال مديريت دانش در سازمان است.
همچنين بايد در نظر داشت که يکي از چالش هاي اصلي مديريت دانش نيز تبديل هرچه بيشتر و بهتر دانش ضمني به دانش تصريحي است.
3-2-2 مديريت دانش
ما مي دانيم چقدر ساختمان، ماشين آلات و … داريم و با فشار چند دکمه مي توانيم انواع چينش هاي آن را گزارش بگيريم، اما نمي دانيم در سازمان ما چگونه پاسخ هر سوال در کمترين زمان، در بهترين شکل و از بهترين خبره ها بيابيم. درک اين نکته، آغاز فرآيند مديريت دانش است.
تحقيقات مرکز بهره وري و کيفيت آمريکا22 که در اواخر سال 1999 و در اروپا انجام شد، نشان مي دهد که در بيش از 50 درصد بهترين سازمان ها، مديريت دانش به طور ويژه در راهبردهاي مدون آن ها گنجانده شده است.
با وجود نو بودن مفهوم مديريت دانش، تعاريف متعددي از آن صورت پذيرفته است. برخي از اين تعاريف، معطوف به ساختار مديريت دانش بوده و برخي ديگر به ماهيت و کارکرد آن مي پردازند. مديريت دانش با ايجاد يک محيط کاري جديد موجب تسهيل در اشتراک دانش گرديده و جاري شدن دانش را به فرد مناسب در زمان مناسب براي فعاليت کاراتر و اثربخش تر باعث مي گردد (اسميت، 2001).
اسميتي گاندي23(2004) در تعريفي ساده و نسبتاً جامع، مديريت دانش را کوششي هماهنگ براي تصرف دانش حياتي سازمان، اشتراک دانش ميان يک سازمان و برجسته کردن حافظه جمعي سازماني براي بهبود تصميم گيري، افزايش بهره وري و نوآوري مي داند. وي همچنين مديريت دانش را کوششي براي تبديل دانش کارکنان- به عنوان سرمايه انساني- به دارايي مشترک سازماني يا سرمايه فکري ساختاري مي پندارد.
فعاليت هاي عمده و کليدي مديريت دانش از نظر سوزي آلارد24(2003) شامل کسب، گزينش، دروني سازي، بيروني سازي و عمومي سازي دانش مي باشد. در دسته بندي ديگري که توسط گيلبرت پرابست25 و همکاران(2003) وي انجام پذيرفته است فعاليت هاي نظير شناسايي، کسب، توسعه، به اشتراک گذاري و توزيع، بهره برداري و نگهداشت دانش به عنوان سنگ بناي مديريت دانش تعيين شده است. همچنين اخوان و همکاران(2009) معتقدند که فعاليت هاي کليدي مديريت دانش شامل مواردي نظير آماده سازي و فراهم کردن زيرساخت ها، تشخيص، جمع آوري، سازماندهي، ذخيره، اشتراک دانش و ارزيابي فرآيند مديريت دانش مي باشد.
تحقيقات داير و مک داناف26(2001) بيشترين موارد بهره گيري سازمان ها و موسسات مختلف از مديريت دانش را به ترتيب کسب و تسهيم دانش، مهارت آموزي و يادگيري سازماني، ارتباط بهينه با مشتريان، و ايجاد مزيت رقابتي تعيين نموده است.
اسميتي گاندي27(2004) نيز از زاويه ديگري به اين موضوع نگريسته و عقيده دارد که بيشتر افراد و سازمان ها به دلايلي نظير افزايش همکاري، بهبود بهره وري، غلبه بر اطلاعات مازاد، تسهيل جريان دانش، تسهيل اشتراک دانش ميان کارمندان، تصرف و ثبت دانش کارکنان قبل از ترک شرکت، افزايش آگاهي سازماني از خلاهاي دانش سازمان،



قیمت: تومان


پاسخ دهید