دانشگاه آزاد اسلامي
واحد ارسنجان
دانشکده کشاورزي ومنابع طبيعي، گروه زراعت
گرايش: زراعت
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.Sc.)
عنوان
ارزيابي تاثير سيستم‌هاي کودي بر خصوصيات کمي و کيفي ارقام نخود
در کشت پاييزه
استاد راهنما
دکتر برمک جعفري حقيقي
استاد مشاور
دکتر پيام پزشک‌ پور
نگارش
حميد سپهوند
تابستان 1393
سپاس‌گزاري:
از اساتيد بزرگوارم جناب آقاي دکتر برمک جعفري و دکتر پيام پزشک‌پور براي زحمات فراواني که متقبل شدند، دوستان خوبم و کليه عزيزاني که مرا در انجام تحقيقات مربوط به پايان نامه ياري نمودند، کمال تشکر و سپاس خود را ابراز مي دارم.
تقديم به:
پدر و مادر عزيزم و به تمام آزاد مرداني که نيک مي انديشند و عقل و منطق را پيشه خود نموده و جز رضاي الهي و پيشرفت و سعادت جامعه، هدفي ندارند. دانشمندان، بزرگان، و جوان مرداني که جان و مال خود را در حفظ و اعتلاي اين مرز و بوم فدا نموده و مي نمايند.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه
1-1- نخود ………………………………………………………………………………………………………………………. 3
1-2- گياه‌شناسى ……………………………………………………………………………………………………………….. 4
1-3- ترکيب شيميايي ………………………………………………………………………………………………………… 5
1-4- شرايط اقليمى و خاکى ………………………………………………………………………………………………. 6
1-5- تناوب زراعي …………………………………………………………………………………………………………… 7
1-6- کود زيستي نيتروکسين ………………………………………………………………………………………………. 8
1-7- اثرات کودهاي زيستي بر خصوصيات گياهي ………………………………………………………………… 9
1-8- کاربرد کودهاي شيميايي ………………………………………………………………………………………….. 11
1-9- نقش كودهاي بيولوژيك در توليد محصول …………………………………………………………………. 13
1-9-1- مزايا، معايب و محدوديت هاي استفاده از كودهاي بيولوژيك …………………………………… 14
1-10- تلفيق کودهاي شيميايي و زيستي ……………………………………………………………………………. 15
1-11- اهداف تحقيق ………………………………………………………………………………………………………. 16
فصل دوم: مروري بر پژوهش‌ها
2-1- مصرف بهينه كود ……………………………………………………………………………………………………. 18
2-2- نقش کودهاي زيستي در افزايش کيفي و کمي حبوبات ………………………………………………… 19
2-2-1- تاثير بر ريشه و وزن خشک اندام‌هاي گياهي ………………………………………………………….. 19
2-2-2- تاثير کودهاي زيستي بر ميزان پروتئين گياه …………………………………………………………….. 20
عنوان صفحه
2-2-3- اثر بر غلظت کلروفيل برگ ………………………………………………………………………………….. 21
2-2-4- تاثير بر اجزاي عملکرد ………………………………………………………………………………………… 22
2-2-5- وزن هزار دانه …………………………………………………………………………………………………….. 23
2-2-6- عملکرد بيولوژيک ………………………………………………………………………………………………. 24
2-3- تاثير کود زيستي نيتروکسين بر عملکرد و اجزاي آن در غلات ……………………………………… 25
2-4- کود نيتروژن و اجزاي عملکرد ………………………………………………………………………………….. 28
2-5- استفاده توأم از کودهاي زيستي و شيميايي …………………………………………………………………. 30
2-6- نتيجه‌گيري …………………………………………………………………………………………………………….. 31
فصل سوم: مواد و روش‌ها
3-1 شرايط اقليمي و مشخصات محل آزمايش ……………………………………………………………………. 33
3-2- مشخصات و شرايط آب و هوايي محل آزمايش ………………………………………………………….. 33
3-3- خصوصيات شيميايي و فيزيکي خاک محل آزمايش …………………………………………………….. 34
3-4- طرح آزمايش …………………………………………………………………………………………………………. 35
3-5- کود زيستي نيتروکسين …………………………………………………………………………………………….. 36
3-6- نيتروژن …………………………………………………………………………………………………………………. 36
3-7- تهيه بستر و کاشت ………………………………………………………………………………………………….. 36
3-8- عمليات برداشت …………………………………………………………………………………………………….. 37
3-9- نمونه برداري‌ها ………………………………………………………………………………………………………. 37
3-9-1- شاخص سطح برگ …………………………………………………………………………………………….. 37
عنوان صفحه
3-9-2- ارتفاع گياه …………………………………………………………………………………………………………. 38
3-10- نمونه برداري صفات عملکرد نهايي ………………………………………………………………………… 38
3-10-1- تعداد دانه در شاخه فرعي ………………………………………………………………………………….. 38
3-10-2- تعداد دانه در شاخه اصلي ………………………………………………………………………………….. 38
3-10-3- تعداد غلاف در بوته ………………………………………………………………………………………….. 39
3-10-4- تعداد غلاف در شاخه فرعي ………………………………………………………………………………. 39
3-10-5- تعداد غلاف در ساقه اصلي ………………………………………………………………………………… 39
3-10-6- تعداد شاخه فرعي …………………………………………………………………………………………….. 39
3-10-7- فاصله اولين غلاف از سطح خاک ……………………………………………………………………….. 40
3-10-8- وزن صد دانه ……………………………………………………………………………………………………. 40
3-10-9- عملکرد دانه …………………………………………………………………………………………………….. 40
3-10-10- عملکرد بيولوژيک ………………………………………………………………………………………….. 40
3-10-11- شاخص برداشت …………………………………………………………………………………………….. 40
3-10-12- غلظت کلروفيل ………………………………………………………………………………………………. 41
3-10-13- پروتئين دانه …………………………………………………………………………………………………… 42
3-11- تجزيه و تحليل آماري …………………………………………………………………………………………… 42
فصل چهارم: نتايج وبحث
4-1- نتايج جدول تجزيه واريانس …………………………………………………………………………………….. 44
4-2- ارتفاع بوته …………………………………………………………………………………………………………….. 45
عنوان صفحه
4-3- تعداد دانه در شاخه‌هاي اصلي و فرعي نخود ……………………………………………………………… 47
4-4- تعداد غلاف در بوته ………………………………………………………………………………………………… 50
4-5- تعداد غلاف در شاخه فرعي و اصلي نخود ………………………………………………………………… 52
4-6- تعداد شاخه فرعي …………………………………………………………………………………………………… 55
4-7- فاصله اولين غلاف از سطح خاک ……………………………………………………………………………… 57
4-8- وزن صد دانه ………………………………………………………………………………………………………….. 59
4-9- عملکرد دانه ……………………………………………………………………………………………………………. 61
4-10- عملکرد بيولوژيک ………………………………………………………………………………………………… 63
4-11- شاخص برداشت …………………………………………………………………………………………………… 65
4-12- نتايج حاصل از تجزيه صفات کلروفيل، پروتئين و شاخص سطح برگ نخود ……………….. 67
4-12-1- غلظت کلروفيل برگ …………………………………………………………………………………………. 68
4-12-2- پروتئين دانه ……………………………………………………………………………………………………… 70
4-12-3- شاخص سطح برگ ……………………………………………………………………………………………. 73
4-13- نتيجه‌گيري ……………………………………………………………………………………………………………. 75
4-4- پيشنهادات ……………………………………………………………………………………………………………… 76
منابع ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 77
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 3-1- آمار هواشناسي منطقه مورد آزمايش ………………………………………………………………… 34
جدول 3-2- خواص شيميايي و فيزيکي خاک محل آزمايش ………………………………………………… 34
جدول 3-3- ميزان مواد تشکيل دهنده بافت خاک ……………………………………………………………….. 35
جدول 4-1- تجزيه واريانس (ميانگين مربعات) صفات مورفولوژيک و اجزاء عملکرد نخود …….. 44
جدول 4-2- مقايسه ميانگين اثرات ساده صفت ارتفاع بوته تحت تاثير سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود ………………………………………………………………………………………………………………………………. 46
جدول 4-3- مقايسه ميانگين اثرات ساده صفت تعداد دانه در شاخه فرعي و اصلي تحت تاثير سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود …………………………………………………………………………………………. 49
جدول 4-4- مقايسه ميانگين اثرات ساده صفت تعداد غلاف در بوته تحت تاثير سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود ………………………………………………………………………………………………………………………. 51
جدول 4-5- مقايسه ميانگين اثرات ساده صفت تعداد غلاف در شاخه فرعي و اصلي تحت تاثير سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود …………………………………………………………………………………………. 53
جدول 4-6- مقايسه ميانگين اثرات ساده صفت تعداد شاخه فرعي در بوته تحت تاثير سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود ………………………………………………………………………………………………………….. 56
جدول 4-7- مقايسه ميانگين اثرات ساده صفت فاصله اولين غلاف از سطح خاک تحت تاثير سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود …………………………………………………………………………………………. 58
جدول 4-8- مقايسه ميانگين اثرات ساده صفت وزن صد دانه تحت تاثير سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود ………………………………………………………………………………………………………………………………. 60
عنوان صفحه
جدول 4-9- مقايسه ميانگين اثرات ساده صفت عملکرد دانه تحت تاثير سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود ………………………………………………………………………………………………………………………………. 62
جدول 4-10- مقايسه ميانگين اثرات ساده صفت عملکرد بيولوژيک تحت تاثير سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود ………………………………………………………………………………………………………………………. 64
جدول 4-11- مقايسه ميانگين اثرات ساده صفت شاخص برداشت تحت تاثير سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود ………………………………………………………………………………………………………………………. 66
جدول 4-12- تجزيه واريانس (ميانگين مربعات) صفات کلروفيل، پروتئين و شاخص سطح برگ نخود ………………………………………………………………………………………………………………………………. 67
جدول 4-13- مقايسه ميانگين اثرات ساده صفت کلروفيل aو b تحت تاثير سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود ………………………………………………………………………………………………………………………. 69
جدول 4-14- مقايسه ميانگين اثرات ساده صفت پروتئين دانه تحت تاثير سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود ………………………………………………………………………………………………………………………………. 72
جدول 4-15- مقايسه ميانگين اثرات ساده صفت شاخص سطح برگ تحت تاثير سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود ………………………………………………………………………………………………………………………. 74
فهرست شکل‌ها
عنوان صفحه
شکل 4-1- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر ارتفاع بوته …………………………………. 47
شکل 4-2- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر تعداد دانه در شاخه فرعي …………….. 49
شکل 4-3- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر تعداد دانه در شاخه اصلي …………….. 50
شکل 4-4- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر تعداد غلاف در بوته …………………….. 52
شکل 4-5- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر تعداد غلاف در شاخه فرعي …………. 54
شکل 4-6- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر تعداد غلاف در شاخه اصلي …………. 54
شکل 4-7- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر تعداد شاخه فرعي در بوته ……………. 56
شکل 4-8- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر فاصله اولين غلاف از سطح خاک ….. 58
شکل 4-9- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر وزن صد دانه ………………………………. 61
شکل 4-10- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر عملکرد دانه ……………………………… 63
شکل 4-11- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر عملکرد بيولوژيک ……………………… 65
شکل 4-12- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر شاخص برداشت ……………………….. 67
شکل 4-13- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر غلظت کلروفيل a ……………………… 69
شکل 4-14- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر غلظت کلروفيل b ……………………… 70
شکل 4-15- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر درصد پروتئين دانه ……………………. 72
شکل 4-16- اثرات متقابل سيستم‌هاي کودي و ارقام نخود بر شاخص سطح برگ ……………………. 74
ارزيابي تاثير سيستم‌هاي کودي بر خصوصيات کمي و کيفي ارقام نخود در کشت پاييزه
توسط: حميد سپهوند
چکيده
به منظور ارزيابي اثر سيستم‌هاي کودي بر خصوصيات کمي و کيفي ارقام نخود در کشت پاييزه آزمايشي به صورت فاکتوريل در قالب طرح بلوک‌هاي کامل تصادفي در 3 تکرار در سال زراعي 93-1392 در شهرستان خرم آباد انجام شد. تيمارهاي اين تحقيق شامل سيستم‌هاي کودي (کود نيتروژن، کود بيولوژيک نيتروکسين، 50 درصد کود نيتروژن + 50 درصد کود نيتروکسين و شاهد بدون مصرف کود) و دو رقم نخود (ارقام آرمان و آزاد)، بود. نتايج نشان داد که کاربرد تيمار تلفيقي 50 درصد کود نيتروژن + 50 درصد کود نيتروکسين در رقم آزاد باعث بيشترين مقدار در اجزاي عملکرد دانه از قبيل تعداد غلاف در بوته (17/41) و وزن صد دانه (11/30) نخود شد. رقم آزاد به طرز معني‌داري در تمامي صفات از رقم آرمان برتر بود. تيمارهاي مصرف کود نيتروژن در رتبه دوم و کود نيتروکسين در رتبه سوم قرار گرفت. کاربرد کود نيتروکسين در کنار کود نيتروژن به صورت ترکيبي بيشترين اثر داشت به طوري که بيشترين (98/27 درصد) درصد پروتئين، مقادير کلروفيل a (334/0 ميلي‌گرم در گرم وزن تر برگ) و b (112/0 ميلي‌گرم در گرم وزن تر برگ)، در اين تيمار حاصل شد. در نهايت بيشترين (47/1385 کيلوگرم در هکتار)، عملکرد دانه نخود در تيمار 50 درصد کود نيتروژن + 50 درصد کود نيتروکسين به همراه رقم آزاد به دست آمد.
کلمات کليدي: نيتروژن، نيتروکسين، نخود
فصل اول
مقدمه
1-1- نخود
نخود (Cicer arietinium L.)، بزرگترين لگوم غذايي در جنوب آسيا و پس از نخود فرنگي و لوبيا، سومين لگوم مهم جهان محسوب مي‌گردد (ايکريست1، 2010). همچنين محصولي است که از سطح کشت قابل توجهي در ايران برخوردار بوده و نقش زيادي در رژيم غدايي مردم دارد. در زبان فارسى به اين گياه نخود زراعي، نخود سفيد، نخود ايرانى و يا نخود اطلاق مى‌شود و در زبان انگليسى آن را Chick pea مى‌نامند. نخود يکى از گونه‌هاى جنس Cicer است. ميزان توليد جهانى آن در سال 2004 در حدود ? ميليون تن است که بخش اعظم آن مربوط به هندوستان (?/? ميليون تن) مى‌باشد. اگر اين گياه به‌طور متوسط داراى ?? درصد پروتئين باشد، نزديک به 6/? ميليون تن از پروتئين توليد شده در دنيا را به خود اختصاص داده است. ميزان درصد پروتئين آن تحت‌تأثير عمل متقابل واريته و محيط قرار مى‌گيرد و مى‌تواند بين 4/?? تا 1/?? متغير باشد (محمودي و همکاران، 1384).
اين گياه نمونه گياه گرمسيرى است. ?? درصد از سطح زير کشت جهانى آن در مناطق گرمسير و نيمه گرمسير آسيا، ? درصد در آمريکا و ? درصد هم در اروپا قرار گرفته است. متوسط عملکرد جهانى آن در هر هکتار ??? کيلوگرم است و ?? الى ?? درصد سطح زير کشت جهانى آن در هندوستان قرار دارد. نخود از جمله حبوباتي است که از ساليان دراز در خاورميانه و خاوردور به مقدار فراوان موارد مصرفي داشته، مخصوصا فرم‌هاي وحشي آن در سوريه و ترکيه به وفور يافت مي‌شود. فرم‌هاي وحشي موجود در افغانستان و ايران از لحاظ خيلي از خصوصيات مورفولوژيکي با فرم‌هاي زراعي متفاوت بوده و بعضي از محققين گونه‌هاي وحشي نخود موجود در مصر و فلسطين را به عنوان انواع وحشي نخود زراعي طلقي مي‌کنند ولي با عرض يابي منطقه و با علم به مشکلات توليد نخود در مناطق مذکور اين تئوري غير ممکن به نظر مي‌رسد. کشت نخود در اکثر نقاط جهان از جمله در غرب، اتيوپي، يونان در آسياي صغير، ترکيه، ايران، عراق، سوريه و قفقاز، در شرق، آسياي ميانه کوه‌هاي هيماليا و افغانستان ادامه داشته و ارقام نخود زراعي از اين نواحي به ساير نقاط دنيا گسترش پيدا کرده است (مجنون حسيني، 1388).
1-2- گياه‌شناسى
نخود گياهى از خانواده حبوبات و علفي، يک‌ساله، کوچک، کرک‌دار و روزبلند که تقريباً ?? تا?? سانتى‌متر ارتفاع دارد. ريشه آن به ‌خوبى منشعب مى‌شود و تا عمق ? الى ? مترى خاک نفوذ مى‌کند. ساقه آن مستقيم، منشعب، استوانه‌اى و پرزدار است. برگ‌هاى آن مرکب و متناوب که حدود ? سانتى‌متر طول داشته و داراى ? تا ?? جفت برگچه با يک برگچه منفرد در انتها است. گل‌هاى نخود داراى کاسه گلى بلند و باريک است که از ? کاسبرگ به هم پيوسته تشکيل يافته است. داراى يک تخمدان و ?? پرچم به‌شکل ديادلفوس است. پرچم‌ها‌ هم زمان با بازشدن جداره غشا بساک به‌ طور دسته جمعى و قبل از باز شدن گل در بالاى کلاله قرار مى‌گيرند و لذا امکان دگرگشنى را کاهش مى‌دهند. شکل بوته در نخود به صورت‌هاي عمودي، نيمه عمودي و يا خوابيده بوده و ارتفاع بوته اصلي به20 تا 75 سانتي‌متر مي‌رسد. برش عرضي ساقه چهار گوش و توخالي مي‌باشد برگ‌ها مرکب به طول 4 تا 6 سانتي‌متر و داراي 11 تا 18 برگچه بيضوي نوک تيز داراي دندانه مي‌باشد و به صورت متقابل قرار گرفته‌اند. سطح برگچه‌ها را کرک‌هاي ريزي پوشانده که در قسمت‌هاي تحتاني بيشتر به چشم مي‌خورد. در محل تلاقي برگ به ساقه تعداد 2 تا 6 عدد گوشوارک دندانه دار به طول 3 تا 11 ميلي‌متر و عرض 1 تا 6 ميلي‌متر که به فرم‌هاي بيضي شکل و مثلث مايل ديده مي‌شود.
سطح کلي اندام‌هاي نخود به جز جام گل داراي کرک‌هايي است که حاوي کيسه‌هاي اسيد اگزاليگ و اسيد ماليک مي‌باشند. گل‌ها به صورت خوشه‌اي منفرد و گاهي 2 گل بر روي دمگل نسبتاً بلندي و به طول 6 تا 13 ميلي‌متر که در مرحله گل‌دهي صاف و هموار بوده و پس از تشکيل ميوه به خود مي‌پيچند. رنگ گل از خصوصيات بارز ارقام بوده به رنگ‌هاي سفيد، سفيد مايل به سبز، صورتي و بنفش ديده مي‌شوند. نيام‌هاي نخود به شکل بيضوي متورم بوده که حاوي 1 تا 2 و گاهي 3 دانه مي‌باشند. هر بوته نخود به طور متوسط بين 50 تا 150 نيام توليد مي‌کند. دانه در واريته‌هاي مختلف به رنگ‌هاي سفيد، کرم، قرمز، قهوه‌اي، سبز، سياه و سفيد متمايل به زرد ديده مي‌شوند و وزن هزار دانه آن نسبت به ارقام بين 110 تا 550 گرم متفاوت است (مجنون حسيني، 1388).
1-3- ترکيب شيميايي
شرايط اکولوژيکي منطقه و رقم مورد نظر 2 پارامتر مهم مي‌باشند که در تعيين ترکيب شيميايي نخود نقش بسزايي را بازي مي‌کند. پروتئين و مواد چربي معمولاً به غير از جنين و مخصوصاً کوتيلدون‌ها در قسمت‌هاي مختلف دانه تجمع يافته‌اند. پوست دانه شامل مقدار زيادي سلولز و کلسيم مي‌باشد مقدار رطوبت نسبي در نخود بين 8 تا 13 درصد متغير است. از بين راه‌هاي مختلفي که مي‌توان افزايش توليد محصول را مد نظر قرار داد استفاده حداکثر و بهينه از فصل زراعي است که معمولاً فاصله بين آخرين احتمال يخبندان در بهار تا اولين احتمال يخبندان در پاييز تعريف مي‌شود. نخود يکي از مقاوم‌ترين حبوبات نسبت به سرماست و تا منفي 9 درجه زير صفر را نيز تحمل مي‌کند. پس نخود مي‌تواند رشد خود را از اوايل اسفند که هوا رو به گرم شدن مي‌گذارد شروع کند اما مشکل موجود اين است که رطوبت زمين به علت ريزش‌هاي جوي در طول زمستان بالاست و امکان ورود ماشين آلات و کارگر وجود ندارد. پس در صورتي که بتوان بذر را در پاييز يا اوايل زمستان و در مواقعي که هوا به اندازه کافي سرد شده باشد که امکان سبز شدن نخود موجود نباشد بذور را زير خاک کنيم تا زمستان را به همان شکل يا به صورت جوانه‌ زده ولي سبز نشده طي کرده و به محض مساعد شدن هوا رشد و نمو خود را شروع خواهد کرد.
1-4- شرايط اقليمى و خاکى
نخود گياهى است مقاوم به خشکى و نياز به اقليمى خشک و سرد دارد. اين گياه در هندوستان و اتيوپى در فصل خشک کاشته مى‌شود و در کشورهاى مديترانه‌اى در بهار و تابستان که هوا آفتابى و بارش کم است مى‌رويد و اساساً داراى دو تيپ زمستانه و تابستانه است. نخود منحصرا جهت توليد دانه کشت مي‌گردد و ريشه کم و ريشه داراي انشعاباتي بوده و تا عمق 1 تا 2 متر در خاک فرو مي‌رود، ريشه اصلي ضخيم و ريشه‌هاي اوليه، جانبي در سطح خاک پخش شده و ريشه‌هاي ثانويه جانبي در سطوح مختلف قرار دارند توسعه ريشه تا تشکيل دانه ادامه داشته و به همين خاصيت نخود از مواد غذايي موجود در خاک به نحو احسن استفاده مي‌کند همانند ساير لگوم‌ها در نخود نيز در سطح ريشه‌هاي اصلي و جانبي گره‌هايي به شکل قلوه و مقابل هم قرار دارند (محمودي و همکاران، 1384).
اين گياه در اکثر خاک‌ها مخصوصاً لوم‌هائى که به اندازه کافى داراى آهک هستند رشد مى‌کند. بافت‌هاى سنگين، رسى و مرطوب مطلوب اين گياه نيستند. استفاده صحيح از کود مى‌تواند باعث افزايش عملکرد نخود شود. اين گياه اکثراً براى افزايش محصول نياز به کودهاى فسفره، پتاس‌دار و آهک دارد. در خاک‌هاي حاصل‌خيز اگر مقدار رطوبت خاک خيلي بالا باشد افتي در تشکيل دانه روي مي‌دهد. pH مناسب خاک در کشت نخود بين 6 تا 9 بوده و محصول خوبي توليد مي‌شود که در اين ميان، فزوني کلسيم در خاک، تأثيرات منفي در کيفيت پخت دارد و به مقدار کلسيم تجمع يافته در پوسته دانه بستگي دارد.
درجه حرارت هاي بالا در نخود رشد رويشي را تشديد کرده و تعداد برگ‌ها افزايش مي‌يابد به عنوان مثال در دماهاي 12 تا 20 درجه گياه 13 تا 14 برگي بوده که اين مقدار در درجه 27 تا 35 درجه به 19 تا 23 برگ افزايش پيدا مي‌کند. لازم به ياد آوري است که حداقل درجه حرارت مناسب نخود 5 درجه سانتي‌گراد مي‌باشد. در مناطقي که رطوبت خاک کافي است نيازي به آبياري نيست و از سويي باران‌هاي بيش از معمول زيان آور است و عموماً در مدت گلدهي وجود باران و رطوبت فراوان از عوامل ضد توليد بوده و باعث عدم تهويه در خاک گشته و تأثيرات منفي در گل‌دهي و تشکيل دانه (ميوه) دارد (مجنون حسيني، 1388).
1-5- تناوب زراعي
نخود را در تناوب پس از ذرت قرار مى‌دهند. ترتيب معمول مورد استفاده ذرت، نخود، غلات دانه ريز و يک گياه علوفه‌اى است. تناوبى که داراى سيب‌زمينى است، براى نخود مفيد نيست، زيرا براى کنترل جرب2 در سيب‌زمينى نياز به pH اسيدى است. بعد از انواع زودرس نخود، معمولاً گياهى چون لوبيا سبز يا سويا مى‌کارند و به ‌عبارتى سيستم کاشت مضاعف را به ‌اجرا مى‌گذارند. اين امر از بعضى لحاظ موفقيت‌آميز است اما خطر آفات و بيمارى را افزايش مى‌دهد، مخصوصاً از اين نظر که اين گياهان به‌ برخى ارگانيسم‌ها مشترک حساس هستند. کشت مداوم نخود باعث افزايش بيمارى و مشکل حشرات مى‌شود. لذا در يک مزرعه هر ? الى ? سال يک‌بار بايستى اقدام به کشت نخود کرد. در اراضي تک محصوله و تک کشتي و يا کشت ممتد معمولاً نخود در تناوب با گندم قرار مي‌گيرد، در نقاط پنبه خيز نخود پس از نخود فرنگي مناسب‌ترين گياه اعلام شده است. در بعضي کشورها نيز جهت کاهش زمين‌هاي زير آيش و يا در مناطقي که امکان کشت ثانويه وجود دارد نخود در طرح‌هاي تناوبي نقش عمده‌اي ايفا مي کند (مجنون حسيني، 1388).

1-6- کود زيستي نيتروکسين
كودهاي بيولوژيك نيتروکسين به صورت مايع قابل پخش در آب با تعداد سلول زنده در هر ميلي ليتر (CUF) 8 10 و داراي باکتري‌هاي سودوموناس، ازوتوباکتر و آزوسپريلوم ، قادر به تثبيت نيتروژن اتمسفري، افزايش دسترسي يا جذب عناصر هستند و به وسيله فعاليت هورموني يا آنتي بيوتيك موجب تحريك رشد گياه مي شوند. قيمت مناسب و بهبود خصوصيات خاك نيز از ديگر مزاياي آنها محسوب مي‌شود. با اين حال، معايب و محدوديت‌هايي همچون عدم ترويج و تبليغ كافي، عدم مقبوليت به دليل كند بودن اثرگذاري آنها، زمان كوتاه ذخيره و نگهداري آن، عملكرد اختصاصي آنها و غيره در مورد اين نهاده ها وجود دارد. آگاهي از پيامدهاي كاربرد مفرط كودهاي شيميايي در توليد محصولات كشاورزي و شناخت هر چه بيشتر كودهاي بيولوژيك به عنوان نهاده اي سالم و قابل تجديد در سامانه هاي توليد، در كنار آگاهي‌ رساني و ترويج مناسب مي تواند ضمن افزايش بهره وري سامانه هاي توليد كشاورزي، ما را در دستيابي به اهداف كشاورزي پايدار ياري كند. کودهاي زيستي نيتروکسين متشکل از باکتري‌ها و همچنين قارچ‌هاي مفيدي هستند که باعث تثبيت ازت و رها سازي يون‌هاي فسفات، پتاسيم و آهن از ترکيبات نامحلول و بهبود ساختمان خاک و افزايش کمي و کيفي محصول مي‌شوند.
كود زيستي نيتروكسين حاوي دو باكتري آزوسپيريلوم و ازتوباكتر مي‌باشد. در يك دهه گذشته، كودهاي زيستي به طور فشرده به عنوان نهاده‌هاي بوم سازگار به كار برده مي‌شوند كه سبب كاهش استفاده از كودهاي شيميايي، بهبود وضعيت حاصل‌خيزي خاك براي افزايش توليدات گياه که با فعاليت بيولوژيک آنها در ريزوسفر همراه است، مي‌شود (محمديان روشن و همکاران، 1389).
1-7- اثرات کودهاي زيستي بر خصوصيات گياهي
رشد و توليد عملكرد مطلوب گياهان زراعي نيازمند حاصل‌خيزي و در دسترس بودن عناصر غذايي در خاك است. كودها همواره به منظور تكميل عناصر غذايي موجود در خاك به كار مي‌روند. خاك به طور طبيعي عناصر غذايي را ذخيره مي‌كند، اما اين ذخائر عمدتاً براي گياه به شكل غير قابل دسترس هستند و تنها بخش كمي از آنها سالانه به وسيله فعاليت بيولوژيكي و فرآيندهاي شيميايي آزاد مي‌شود. بنابراين، كودها همواره به منظور تكميل عناصر غذايي موجود در خاك مورد استفاده قرار مي‌گيرند. زمينه‌هاي كاربردي كودهاي زيستي (بيولوژيك)، استفاده از موجودات زنده‌ي مفيد خاك‌زي به منظور حذف سموم و كودهاي شيميايي و ساير آلاينده‌هاي خاك، تجزيه‌ي سريع باز مانده‌هاي گياهي، بهبود ساختمان فيزيكي خاك، اصلاح خاك‌هاي فرسوده، كمك به حفظ سلامت گياه و غيره را نيز شامل مي‌شود. کودهاي زيستي به مواد نگه دارنده‌اي با تراكم بسيار زياد يك يا چند نوع موجود زنده‌ي مفيد خاك‌زي و يا به فرآورده‌ي متابوليكي اين موجودات گفته مي‌شود كه به منظور تامين عناصر غذايي مورد نياز گياه به طرق مختلف، توليد مي‌شوند (صالح راستين3، 2004).
كشاورزي پايدار يك سيستم توليدي است كه در آن كاربرد بهينه كودهاي زيستي، بقاياي گياهي، كودهاي دامي، بقولات و كودهاي سبز در جهت پايداري توليد توصيه مي‌شود. يكي از عناصر غذايي مهم براي رشد گياهان نيتروژن است. تأمين نيتروژن از طريق مصرف زياد كودهاي شيميايي يكي از دلايل اصلي آلودگي چرخه آب در طبيعت مي‌باشد و علاوه بر اين توليد آنها پرهزينه مي‌باشد در حالي كه جايگزيني آنها با كودهاي آلي نقش مهمي را بازي مي‌كند. بهبود كيفيت خاك مي‌تواند براساس بهبود شاخص‌هاي كمي و كيفي جامعه زيستي آن ارزيابي شود. به همين دليل استفاده از كودهاي بيولوژيك از مؤثرترين شيوه‌هاي مديريتي براي حفظ كيفيت خاك در سطح مطلوب محسوب مي‌گردد. در دو دهه گذشته طيف وسيعي از باكتري‌هاي خاك در ريزوسفر شناخته شده‌اند، كه مي‌توانند رشد بسياري از گونه‌هاي گياهي مهم از نظر زراعي را بهبود بخشد. كود بيولوژيك نيتروكسين حاوي دو باكتري آزوسپيريلوم و ازتوباكتر مي‌باشد. در يك دهه گذشته، كودهاي زيستي به طور فشرده به عنوان نهاده‌هاي بوم سازگار به كار برده مي‌شوند كه سبب كاهش استفاده از كودهاي شيميايي، بهبود وضعيت حاصل‌خيزي خاك براي افزايش توليدات گياه كه با فعاليت بيولوژيك آنها در ريزوسفر همراه است مي‌شوند.
وجود مواد آلي سبب بهبود شرايط فيزيكي، شيميايي و بيولوژيك خاك مي‌شوند و مواد معدني مي‌توانند به صورت قابل حل در آب در آمده و در خاك قابل تبادل گشته و يا بخشي مواد آلي باشند كه به آرامي آزاد شده و در اختيار گياه قرار گيرند و در نتيجه فرسايش و شستشوي آنها به حداقل كاهش يابد (باسو و همکاران4، 2008). باكتري‌هاي ريزوسفر از جمله سودوموناس‌هاي فلورسنت، ازتوباكتر و آزوسپريلوم از باكتري‌هايي هستند كه به طور معمول در خاك و ريزوسفر ديده مي‌شوند. تلقيح بذور گياهان با اين باكتري‌ها سبب افزايش رشد گياهان و يا كاهش جمعيت ميكروارگانيسم‌هاي مضر در آزمايشات گلخانه‌اي و مزرعه‌اي شده است (بورد5، 2000).
يکي ديگر از موارد کاربرد کودهاي آلي، استفاده از کود زيستي در زراعت گياهان زراعي مي‌باشد، کودهاي زيستي با استفاده از ظرفيت‌هاي طبيعي موجودات مفيد خاک‌زي تهيه مي‌شوند و توليد آنها علاوه بر صرفه اقتصادي، به لحاظ رعايت جنبه‌هاي زيست محيطي نيز بسيار با ارزش است (کوک6، 2007). استفاده از کودهاي زيستي حاوي باکتري‌هاي افزاينده رشد به جاي کودهاي شيميايي موجب فراهم کردن مواد غذايي براي گياه و افزايش رشد آن مي‌شود (دي و همکاران7، 2004). فراهمي نيتروژن يكي از صفات تاثيرگذار بر پروتئين و كيفيت دانه مي‌باشد. فسفر يكي از عناصر ضروري مورد نياز گياهان زراعي است كه به دليل تثبيت توسط يون‌هاي معدني نظير آلومينيوم، آهن، كلسيم و منيزيم، قابليت جذب آن توسط گياه به شدت كاهش مي‌يابد. يكي از راه‌هاي تأمين فسفر مورد نياز گياه استفاده از كودهاي بيولوژيك در اكوسيستم‌هاي زراعي است (جوتور و ردي، 2007 و سوسانا و همكاران8، 2006). كودهاي زيستي علاوه بر تأمين عناصر غذايي مورد نياز گياه باعث كاهش بيماري‌ها و بهبود ساختمان خاك و در نتيجه تحريك رشد بيشتر گياه و افزايش كمي و كيفي محصول مي‌شوند (بالمي و همكاران9، 2007).

1-8- کاربرد کودهاي شيميايي
ميزان کود نيتروژن و زمان مصرف آنها بعد از کاشت گياه نقش مهمي به منظور رشد بيشتر و همچنين عملکرد بيشتر در واحد سطح دارد. بخشي از مديريت گسترده سيستم‌هاي زراعي جهان جهت افزايش ميزان کودهاي نيتروژنه و کنترل ورس با استفاده از تنظيم کننده‌هاي رشد جهت افزايش عملکرد دانه مي‌باشد (تريپاتي و همکاران10، 2003). در اکوسيستم‌هاي خشک و نيمه خشک فراهمي آب و نيتروژن يک عامل کليدي در توليد است و مديريت کود نيتروژن در سيستم‌هاي کشت به لحاظ پايداري اقتصادي و محيطي از اهميت زيادي برخوردار است و افزودن نيتروژن موجب ازدياد اندازه سيستم ريشه گياه مي‌شود (سادراس11 ، 2004). هنگامي که ميزان رطوبت و زمان پراکنش باران مناسب باشد، نيتروژن مهمترين عامل کنترل کننده عملکرد دانه خواهد بود (ونلوگ و همکاران12، 2004). فراهم آوردن منابع نيتروژن براي گياهان يکي از اصلي‌ترين عوامل مؤثر در توليد محصولات کشاورزي مي‌باشد. حبوبات و از جمله نخود به دليل محتواي بالاي پروتئين نيازمند مقادير زيادي از نيتروژن مي‌باشند. معمول‌ترين راه تأمين نيتروژن مورد نياز گياه استفاده از کودهاي شيميايي نيتروژن‌دار است. مصرف کودهاي شيميايي علاوه بر هزينه بالا، اثرات سوء بر محيط زيست داشته و آلودگي آب‌هاي زيرزميني را نيز به همراه دارد (هريدج و همکاران13، 2008). استفاده از كودهاي شيميايي و آلي هر كدام داراي مزايا و معايبي در زمينه تأمين عناصر غذايي، رشد محصول و كيفيت زيست محيطي هستند. به منظور استفاده مطلوب از هر نوع كود و دستيابي به مديريت متعادل عناصر غذايي براي رشد گياه، بايد خصوصيات آنها به طور دقيق مورد بررسي قرار گيرد (شان چن14، 2006 ).
بيشتر مطالعات حاكي از آن هستند كه استفاده مداوم از كودهاي شيميايي مي‌تواند باعث فرسايش خاك و پايين آمدن كيفيت محصول شود (كومار و كومار15، 2004). با اين حال، بايد مزايا و معايب آن به دقت مورد بررسي و مقايسه قرار گيرد. مزاياي كودهاي شيميايي را مي‌توان به اين صورت عنوان كرد که آنها عناصر غذايي قابل حلي هستند كه فوراً در دسترس گياه قرار مي‌گيرند. بنابراين، تأثير آنها معمولاً سريع و مستقيم است. قيمت آنها پايين بوده و رقابت بيشتري با كودهاي آلي دارند، كه اين باعث شده بيشتر مورد قبول كاربران قرار گيرد و همچنين آنها داراي مقدار عناصر غذايي بالاتري هستند و در نتيجه تنها مقدار نسبتاً كمي از آنها براي رشد گياه مورد نياز است. اين در حالي است كه اثرات زيان‌آور استفاده آنها كاملاً روشن است كه مي‌توان آنها را به اين صورت عنوان كرد که كاربرد بيش از حد آنها مي‌تواند آبشويي، آلودگي منابع آبي، از بين رفتن ميكروارگانيسم‌ها و حشرات مفيد، حساسيت گياه به هجوم بيماري‌ها، اسيدي يا قليايي شدن خاك يا كاهش حاصل‌خيزي خاك را به دنبال داشته باشد. در نتيجه باعث وارد آمدن خسارت جبران ناپذيري به كل سيستم خواهد شد. مصرف بيش از حد نيتروژن منجر به نرم شدن بافت گياه شده و بنابراين گياه به بيماري‌ها و آفات، حساسيت بيشتري پيدا مي‌كند. آنها كلني‌هاي ريشه گياه را با ميكوريزا كاهش داده و از تثبيت همزيستي نيتروژن به وسيله ريزوبيوم به دليل مقدار بالاي كود نيتروژن، جلوگيري مي‌كنند. همچنين آنها تجزيه مواد آلي خاك را افزايش مي‌دهند، كه اين منجر به تنزل ساختمان خاك خواهد شد و در نهايت، استفاده از كودهاي شيميايي باعث مي‌شود كه عناصر غذايي به آساني به وسيله تثبيت، آبشويي يا خروج گاز از بين روند و اين مي‌تواند منجر به كاهش حاصل‌خيزي خاك گردد (شان چن16، 2006). از آنجا که هزينه کوددهي با افزايش مصرف، به طور خطي زياد مي‌شود و واکنش عملکرد دانه به ‌طور معمول به صورت خط انحنادار است، حداکثر عملکرد اقتصادي دانه، به طور معمول هميشه از حداکثر عملکرد بيولوژيک و همين‌طور از سطح نيتروژن مصرفي براي کسب آن عملکرد، کمتر است (امام ونيک‌نژاد، 1383).
1-9- نقش كودهاي بيولوژيك در توليد محصول
به طور كلي كودهاي بيولوژيك نهاده‌هاي حاوي ميكروارگانيسم‌هاي مفيدي بوده كه قادر به متحرك و قابل جذب ساختن عناصر غذايي به واسطه فرآيندهاي بيولوژيكي از فرم غير قابل استفاده مي‌باشند (تين و همكاران17، 1979)، كه شناخت آن در توسعه سيستم ريشه‌اي و بهبود جوانه‌زني بذر كمك مي‌كند. يك گياه سالم معمولاً يك ريشه سپهر سالمي دارد كه بايد توسط ميكروب‌هاي مفيد احاطه شود. در مقابل، در يك خاك ناسالم كه به وسيله ميكروب‌هاي بيماري‌زا احاطه مي‌شود، رشد مطلوب گياه امكان پذير نخواهد بود (شان چن18، 2006). در واقع ميكروارگانيسم‌هاي خاك نقش مهمي را در تنظيم تجزيه مواد آلي فعال خاك و دسترسي به عناصر غذايي گياه همچون نيتروژن، فسفر و گوگرد، ايفا مي‌كنند. بديهي است كه در اين ميان تلقيح كننده‌هاي ميكروبي بخش مهمي از مديريت تلفيقي عناصر غذايي را شامل شده و در نهايت منجر به ايجاد كشاورزي پايدار مي‌گردند. به علاوه تلقيح كننده‌هاي ميكروبي به لحاظ اقتصادي ‌وانند نهاده‌اي كه در افزايش بهره‌وري محصول مؤثر است، تلقي گردند. بدين وسيله مقادير كودي مي‌تواند كمتر در نظر گرفته شود و عناصر غذايي بيشتري حفظ شود. وجود مواد آلي سبب بهبود شرايط فيزيكي، شيميايي و بيولوژيك خاك مي‌شوند و مواد معدني مي‌توانند به صورت قابل حل در آب در آمده و در خاك قابل تبادل گشته و يا بخشي از مواد آلي باشند كه به آرامي آزاد شده و در اختيار گياه قرار گيرند و در نتيجه فرسايش و شستشوي آنها به حداقل كاهش يابد (محمديان روشن و همکاران، 1389).

1-9-1- مزايا، معايب و محدوديت هاي استفاده از كودهاي بيولوژيك
استفاده از كودهاي بيولوژيك مزاياي بسياري را در بر دارد. آنها باعث برقراري ارتباط بين ميكروب‌هاي خاك شده و به تأمين عناصر غذايي كمك مي‌نمايند. ولي به طور كلي براي آنها مزايايي همچون، تثبيت نيتروژن اتمسفري، افزايش دسترسي يا جذب عناصر غذايي به وسيله حلاليت يا افزايش جذب، تحريك رشد گياه به وسيله فعاليت هورموني يا آنتي بيوتيكي يا به وسيله تجزيه بقاياي آلي، ارزان بودن آنها و بنابراين كاهش هزينه كاشت، بهبود خصوصيات خاك و پايداري حاصل‌خيزي خاك، غني سازي خاك، ايجاد پايداري دراز مدت، كاهش نياز به نهاده، دوست‌دار طبيعت و مدعي بودن آنها در عدم وارد كردن صدمه به محيط زيست، قابل ذكر است. به اين ترتيب در صورتي كه به طور صحيح مورد استفاده قرار گيرند، هيچ تأثير مضري از كودهاي بيولوژيك وجود ندارد. با اين حال، از معايب آنها اينکه براي گياهان خاصي هستند و مقبوليت كودهاي بيولوژيك به دليل اينكه آنها واكنش‌هاي سريع و چشم‌گيري ندارند، پايين مي‌باشد؛ توليد و به كارگيري آنها نياز به مهارت دارد و همچنين ذخيره آنها سخت و مشكل است. همچنين كودهاي بيولوژيك به دليل بسياري از محدوديت‌ها محبوبيت ندارند. برخي از اين محدوديت‌ها عبارت از اينکه آنها به علت آنكه نمي‌توانند واكنش‌هاي فوري و چشم‌گيري را مانند كودهاي شيميايي نشان دهند، محبوبيت كافي ندارند. همچنين اطلاعات كافي در مورد استفاده و مزاياي آنها وجود ندارد و ترويج، توسعه و تبليغ آنها ناكافي است و همچنين دسترسي به محصولات با كيفيت در زمان مناسب براي كشاورزان روستايي غير قابل دسترس است (فارينگتون19، 2002).
1-10- تلفيق کودهاي شيميايي و زيستي
بررسي‌ها نشان داده‌اند كه كودهاي شيميايي و يا زيستي به تنهايي براي توليد پايدار كشاورزي نمي‌توانند مفيد واقع شوند، از اين رو تأمين تلفيقي عناصر غذايي با استفاده از كودهاي شيميايي و آلي، كمبود مواد غذايي را جبران كرده، حاصل‌خيزي خاك حفظ شده و توليد پايدار محصول را به همراه دارد (محمد، 1999). استفاده از كودهاي زيستي حاوي باكتري‌هاي آزوسپريلوم و ازتوباكتر كه از تثبيت كننده‌هاي اختياري نيتروژن مولکولي بوده و ريزوباکتري‌هاي افزاينده رشد ناميده مي‌شوند، به جاي كودهاي شيميايي موجب فراهم كردن مواد غذايي مورد نياز گياه و افزايش رشد آن مي‌شود. به علاوه آنها به عنوان تحريك كننده‌هاي زيستي، در كاهش سطوح اتيلن در گياه و ايجاد مقاومت سيستميك و استقرار گياهچه نقش دارند و به حفظ سلامتي محيط زيست هم كمك مي‌كنند (وو و همکاران20، 2005). با تلفيق كودهاي آلي و زيستي، جذب نيتروژن از كود شيميايي افزايش مي‌يابد. با توجه به اين كه با افزودن ماده آلي به خاك، ابتدا فرآيند آلي شدن و سپس معدني شدن نيتروژن انجام مي‌گيرد، افزودن هم‌زمان كود آلي و شيميايي، ضمن تأمين نيتروژن مورد نياز گياه، به دليل آلي شدن نيتروژن شيميايي توسط باكتري‌هاي تجزيه كننده ماده آلي خاك، هدر روي نيتروژن (آبشويي، متصاعد شدن يا تثبيت) كاهش يافته و سپس به دليل فرآيند معدني شدن، مجددا نيتروژن به صورت تدريجي به شكل قابل جذب گياه در آمده و سبب فراهمي آن در طول دوره رشد گياه مي‌شود (شاتا و همکاران21، 2007).
1-11- اهداف تحقيق
* مشخص شدن نقش کودهاي بيولوژيک و کود نيتروژن و تلفيق آنها بر صفات ارقام نخود زراعي
* تشويق کشاورزان به منظور ترويج و استفاده از کودهاي بيولوژيک در مزارع نخود و کاهش استفاده از کودهاي شيميايي
* حبوبات از جمله گياهاني هستند که با استفاده از باکتري‌هاي موجود در سطح گره‌هاي خود قادر به تثبيت بيولوژيکي نيتروژن هستند. به همين منظور استفاده از کودهاي نيتروژن تا حدي در حبوبات کمتر است. با توجه به اثرات تخريبي کودهاي شيميايي بر خاک‌هاي زراعي و غيره به نظر مي‌رسد با ترويج استفاده از کودهاي بيولوژيک از جمله نيتروکسين، مصرف کودهاي شيميايي را کاهش داد.
فصل دوم
مروري بر پژوهش‌هاي انجام شده
2-1- مصرف بهينه كود
كودهاي شيميايي نهاده‌هايي هستند كه براي جبران ضعف حاصل‌خيزي خاك و افزايش كمي و كيفي محصولات كشاورزي بكار مي‌روند. افزايش جمعيت دنيا و لزوم مقدار توليد بيشتر محصولات كشاورزي در پنجاه سال اخير، فشار بر زمين‌هاي كشاورزي از طريق كاربرد مقادير بيشتر كودهاي شيميايي را به دنبال داشته است. امروزه مصرف نيتروژن 8 برابر، فسفر 3 برابر و پتاسيم 2 برابر شده است (مرشدي،1382). طي سال‌هاي اخير مصرف غير اصولي و بي‌رويه كودهاي شيميايي تاثير زيان‌باري بر جامعه كشاورزي و محيط زيست تحميل نموده است.



قیمت: تومان


پاسخ دهید